Tuổi kết hôn 27,3: người Việt cưới ngày càng muộn

Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt là 27,3 tuổi, tăng 2,1 năm chỉ trong 5 năm. Hai năm bị đẩy lùi trong nửa thập kỷ — đó không phải một thay đổi từ từ.

Mỗi khi số liệu kết hôn muộn được nhắc tới, phản xạ quen thuộc là trách người trẻ: lười yêu, sợ trách nhiệm, mải chơi, kén chọn. Nhưng nếu chịu khó nhìn vào bảng chi phí của một đám cưới và một gia đình trẻ, ta sẽ thấy câu chuyện ít đạo đức hơn và nhiều kinh tế hơn.

27,3 tuổi, và khoảng cách giữa nam với nữ

Theo Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ 2024, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của dân số Việt Nam là 27,3 tuổi, tăng 2,1 năm so với năm 2019. Nam giới kết hôn muộn hơn nữ giới, khoảng 29,4 tuổi so với 25,2 tuổi. Nữ ở khu vực thành thị cũng kết hôn muộn hơn nữ nông thôn đáng kể.

Khoảng cách hơn 4 năm giữa nam và nữ đáng chú ý, vì nó khớp với một thứ rất cụ thể: kỳ vọng rằng người đàn ông phải có "nền" trước khi cưới — chỗ ở, việc làm ổn định, tiền lo đám cưới. Kỳ vọng đó không biến mất khi chi phí đô thị đi lên. Nó chỉ đẩy mốc "đủ điều kiện" lùi lại vài năm.

Chi tiết nữ thành thị kết hôn muộn hơn nữ nông thôn cũng nói cùng một điều. Nếu nguyên nhân chỉ là "người trẻ lười", con số phải giống nhau ở mọi nơi. Nó khác nhau vì bối cảnh khác nhau.

Hai năm tăng thêm trong vòng 5 năm là một tín hiệu mạnh. Nó nói rằng hôn nhân đang bị đẩy lùi rất nhanh. Câu hỏi là bởi điều gì.

Một phần là giá trị sống, phần khác là chi phí

Một phần là thay đổi giá trị sống. Người trẻ học lâu hơn, đi làm muộn hơn, muốn tự do cá nhân nhiều hơn, phụ nữ có nhiều cơ hội nghề nghiệp hơn. Đây là mặt tích cực của phát triển. Nhưng phần khác là chi phí. Muốn cưới cần tiền. Muốn thuê nhà riêng cần tiền. Muốn sinh con cần tiền. Muốn gửi trẻ, đi khám, mua sữa, trả góp nhà, nuôi cha mẹ hai bên, tất cả đều cần tiền.

Hai vế này không loại trừ nhau, và đó là chỗ nhiều cuộc tranh luận đi chệch. Bên bênh chỉ nói vế giá trị sống, bên trách chỉ nói vế thái độ. Còn vế chi phí — vế duy nhất đo được bằng con số — thì hiếm khi ai chịu mở ra tính.

Mở bảng chi phí của một cặp đôi thành phố

Nếu một cặp đôi ở thành phố có tổng thu nhập 25-30 triệu đồng/tháng, nghe qua không thấp. Nhưng tiền thuê nhà có thể lấy 6-10 triệu. Ăn uống, đi lại, bảo hiểm, hỗ trợ gia đình, học thêm, tích lũy mua nhà, mỗi khoản một ít. Khi thêm một đứa trẻ, chi phí không tăng tuyến tính; nó mở ra cả một hệ sinh thái mới: thai sản, viện phí, người chăm, sữa, bỉm, trường mầm non, thời gian nghỉ việc.

Thử làm rõ vế tiền nhà bằng một phép chia — nói ngay đây là giả định để minh họa, không phải mức giá thuê chính thức nào. Với cặp đôi thu nhập 25 triệu đồng/tháng, khoản thuê 10 triệu đã chiếm 40% tổng thu nhập. Nếu thu nhập là 30 triệu và thuê 6 triệu, tỷ lệ ấy còn 20%. Cùng một câu "thu nhập 25-30 triệu", hai gia đình có thể sống ở hai thế giới tài chính khác hẳn nhau chỉ vì hợp đồng thuê nhà.

Đó cũng là lý do khoản khó nhất không phải khoản lớn nhất, mà là khoản cố định hằng tháng và không giảm được. Tiền ăn co được. Tiền đi chơi cắt được. Tiền thuê nhà đến hạn phải trả đủ số — và nó không nhỏ đi khi có thêm một đứa trẻ, chỉ to lên vì cần thêm phòng.

Câu "chi phí không tăng tuyến tính" đáng đọc kỹ. Một đứa trẻ không chỉ thêm một suất ăn. Nó thêm những dòng chi mới mỗi tháng, thêm khoản đột xuất không hẹn trước, và thêm ràng buộc thời gian — thứ mà trong gia đình hai người đi làm, quy đổi thẳng ra thu nhập bị mất.

Trì hoãn không phải né tránh, mà là thấy chưa đủ nền

Trong bối cảnh đó, trì hoãn kết hôn không hẳn là né tránh trách nhiệm. Nó có thể là cảm giác chưa đủ nền để chịu trách nhiệm. Người trẻ không chỉ hỏi "mình có yêu không", mà còn hỏi "mình có nuôi nổi đời sống sau tình yêu không".

Câu hỏi thứ hai ấy, xét cho cùng, là một câu hỏi có trách nhiệm. Nghịch lý là chính lớp người cân nhắc kỹ nhất lại hay bị gọi là ích kỷ.

Và mốc "đủ nền" ấy không đứng yên. Nó gắn với một phép chia đang dốc lên: bao nhiêu năm lương mới mua nổi một căn nhà. Khi cái mốc người ta tự đặt cho mình bị đẩy xa thêm mỗi năm, thời điểm cưới cũng trôi theo.

Ba đường gặp nhau ở tương lai lao động

Điều này cũng liên quan trực tiếp tới mức sinh và già hóa. Kết hôn muộn thường kéo theo sinh con muộn, sinh ít hơn, hoặc không sinh. Khi nhiều cặp đôi cùng trì hoãn, câu chuyện riêng biến thành bài toán dân số. Việt Nam vừa già hóa nhanh, vừa chứng kiến tuổi kết hôn tăng, vừa đối mặt áp lực chi phí đô thị. Ba đường này gặp nhau ở tương lai lao động và an sinh.

Ba đường ấy đã có tên riêng và số riêng. Tuổi kết hôn 27,3 là đường thứ nhất. Thứ hai là mức sinh 1,91 con trên mỗi phụ nữ — thấp nhất từ khi có thống kê. Thứ ba là chuyện già trước khi giàu: dân số vào tuổi già trước khi kịp tích lũy đủ hạ tầng an sinh.

Đọc riêng, mỗi cái là một hiện tượng. Đọc liền ba bài, chúng là ba khúc của cùng một chuỗi nhân quả: chi phí đô thị đẩy tuổi kết hôn lên; tuổi kết hôn lên kéo mức sinh xuống; mức sinh xuống dồn gánh an sinh lên một lớp lao động ngày càng mỏng. Không khúc nào do một cá nhân gây ra, cũng không khúc nào một cá nhân sửa được.

Những điều nhiều người kể sai

• "Người trẻ giờ lười yêu, sợ trách nhiệm nên mới cưới muộn." Nếu là chuyện thái độ, con số phải giống nhau ở mọi vùng. Nhưng nữ thành thị kết hôn muộn hơn nữ nông thôn đáng kể, và nam muộn hơn nữ hơn 4 năm. Đó là dấu vết của hoàn cảnh sống, không phải của tính cách.
• "Cưới rồi thì tự khắc lo được, cứ cưới đi đã." Lời khuyên này bỏ qua chỗ khó nhất: các khoản cố định hằng tháng. Tiền thuê nhà đến hạn phải trả đủ, và khi có con thì nó không giảm mà tăng vì cần thêm chỗ.
• "Thu nhập 25-30 triệu một tháng thì cưới thoải mái." Con số tổng không nói lên gì nếu chưa trừ khoản cố định. Với cặp đôi 25 triệu mà thuê nhà 10 triệu, riêng chỗ ở đã ăn 40% thu nhập.
• "Kết hôn muộn là chuyện riêng, không ảnh hưởng ai." Đúng ở tầng cá nhân, sai ở tầng cả nước. Kết hôn muộn kéo theo sinh muộn và sinh ít, mà mức sinh chung đang ở 1,91 con — dưới mức thay thế. Vài chục năm nữa, hệ quả hiện ra trên bảng an sinh của tất cả.

Chính sách hôn nhân thật sự thì không mang tên hôn nhân

Vì vậy, thay vì hỏi "sao người trẻ không chịu cưới", có lẽ nên hỏi: chúng ta đã làm gì để một cặp đôi bình thường thấy việc lập gia đình là khả thi? Nhà ở vừa túi tiền, nhà trẻ tốt, việc làm ổn định, y tế dễ tiếp cận, thời gian đi lại ngắn hơn - đó mới là những chính sách hôn nhân thật sự, dù chúng không mang tên hôn nhân.

Danh sách ấy có một điểm chung: không mục nào là lời khuyên đạo đức. Tất cả đều đo đếm được, làm được, có địa chỉ chịu trách nhiệm. Đó là khác biệt giữa một cuộc bàn luận có lối ra và một cuộc trách móc lặp lại mỗi năm khi số liệu mới công bố.