Kiều hối: 16 tỷ USD lặng lẽ nuôi rất nhiều tỉnh

Khoảng 16 tỷ USD chảy về Việt Nam trong năm 2024 mà không có một lễ khởi công nào. Kiều hối hiếm khi được nói nhiều như FDI, xuất khẩu hay đầu tư công. Nó không có nhà máy mới, không có bản đồ khu công nghiệp. Nhưng mỗi năm, hàng tỷ USD vẫn chảy về qua những cuộc gọi gia đình, những khoản gửi học phí, tiền sửa nhà, tiền dưỡng già, tiền chữa bệnh, tiền mở quán nhỏ.

Những con số của một dòng tiền không ai làm lễ khởi công

Năm 2024, kiều hối về Việt Nam được dự báo khoảng 16 tỷ USD. Riêng TP.HCM nhận khoảng 9,6 tỷ USD, chiếm khoảng 60% cả nước. Năm 2025, kiều hối về TP.HCM đạt hơn 10,3 tỷ USD, tiếp tục là địa phương nhận lớn nhất. Sang nửa đầu 2026, dòng tiền về TP.HCM giảm so với cùng kỳ, nhưng vẫn đạt hơn 4 tỷ USD và được dự báo có thể phục hồi trong nửa cuối năm nếu điều kiện quốc tế thuận lợi hơn.

Đặt ba con số ấy cạnh nhau sẽ thấy một đường đi đáng chú ý. Từ 9,6 tỷ USD năm 2024 lên hơn 10,3 tỷ USD năm 2025, riêng TP.HCM tăng thêm khoảng 0,7 tỷ USD chỉ trong một năm. Rồi nửa đầu 2026 lại chững. Đây là dòng tiền lên xuống theo nhịp kinh tế của cả chục quốc gia nơi người Việt đang làm việc.

Nơi tiền vào không phải nơi tiền ở lại

Điểm thú vị là nơi nhận qua hệ thống ngân hàng không nhất thiết là nơi tiền nằm lại cuối cùng. TP.HCM là cửa ngõ lớn vì nhiều gia đình, ngân hàng, công ty kiều hối và mạng lưới người Việt ở nước ngoài kết nối tại đây. Nhưng dòng tiền sau đó có thể đi tiếp về miền Tây, miền Trung, Tây Nguyên, các tỉnh phía Bắc, theo đường gia đình và họ hàng.

Đây là chỗ khiến con số 60% dễ bị đọc sai. Nó là tỷ lệ nhận, không phải tỷ lệ hưởng. Một khoản tiền có thể vào tài khoản ở TP.HCM buổi sáng rồi buổi chiều đã nằm trong tay một gia đình ở một huyện cách đó vài trăm cây số. Bảng thống kê dừng lại ở cửa ngõ; đời sống thì đi tiếp.

Hệ quả là chúng ta biết khá rõ kiều hối vào Việt Nam bao nhiêu, nhưng biết rất mờ nó nuôi tỉnh nào. Với nguồn lực cỡ hàng tỷ USD, khoảng mờ ấy là lý do các địa phương khó đưa dòng tiền này vào bất kỳ kế hoạch phát triển nào.

Tiền của những người đi xa gửi về

Kiều hối là dòng tiền rất đời thường. Một người đi làm ở Mỹ gửi về cho mẹ sửa mái nhà. Một lao động ở Nhật gửi tiền cho em học đại học. Một gia đình ở Úc gửi tiền về xây căn nhà ở quê. Một Việt kiều góp vốn cho người thân mở quán, mua đất, trả nợ ngân hàng. Những giao dịch ấy nhỏ nếu nhìn riêng lẻ, nhưng cộng lại thành một lực tài chính khổng lồ.

Thử một phép tính giả định để hình dung độ lớn — xin nói rõ đây là con toán minh hoạ, không phải số liệu khảo sát. Nếu một khoản gửi trung bình là 1.000 USD, thì 16 tỷ USD tương đương 16 triệu lượt gửi một năm, gần 44.000 lượt mỗi ngày. Nếu mức trung bình là 2.000 USD, vẫn là hơn 20.000 lượt mỗi ngày. Dù chọn giả định nào, hình ảnh hiện ra cũng giống nhau: hàng chục nghìn cuộc chuyển tiền gia đình mỗi ngày, quanh năm.

Vì sao kiều hối khác FDI và đầu tư công

Nó cũng có một đặc điểm khác FDI: kiều hối đi thẳng vào hộ gia đình. FDI tạo việc làm qua doanh nghiệp. Đầu tư công tạo hạ tầng qua ngân sách. Kiều hối đi vào bếp ăn, phòng bệnh, lớp học, căn nhà, cửa hàng nhỏ. Vì thế tác động của nó thường lặng lẽ nhưng sâu. Ở nhiều địa phương, một khu phố khang trang hơn, vài dãy nhà mới, nhiều sinh viên học xa nhà hơn, một phần đến từ dòng tiền này.

Khác biệt còn nằm ở chỗ ai chịu rủi ro. FDI có thể rút đi khi môi trường đầu tư kém hấp dẫn. Đầu tư công phụ thuộc vào thu ngân sách và tiến độ giải ngân. Kiều hối thì dựa vào một thứ bền hơn nhiều: nghĩa vụ với người thân. Đó là lý do dòng tiền này thường vẫn chảy đều cả trong những năm kinh tế khó khăn.

Nhưng cái bền ấy có mặt trái. Vì đi thẳng vào từng hộ, kiều hối không tạo ra chuỗi cung ứng, không kéo theo chuyển giao công nghệ, không tự sinh ra việc làm cho người ngoài gia đình nhận tiền. Nó nâng đời sống rất nhanh mà nâng năng lực sản xuất rất chậm.

Lặng lẽ nên dễ bị chính sách bỏ quên

Nhưng vì kiều hối lặng lẽ, chính sách cũng dễ bỏ lỡ. Nếu chỉ xem kiều hối là tiền tiêu dùng, ta sẽ không nghĩ cách biến nó thành vốn sản xuất, vốn giáo dục, vốn khởi nghiệp địa phương. Nếu chỉ để tiền chảy vào đất và vàng, hiệu quả phát triển sẽ hẹp. Nếu có kênh đầu tư an toàn, minh bạch, dễ tiếp cận cho kiều bào và gia đình trong nước, kiều hối có thể trở thành nguồn lực dài hạn hơn.

Chỗ khác nhau giữa hai cách dùng rất rõ. Tiền đổ vào đất chỉ chuyển quyền sở hữu một tài sản có sẵn từ người này sang người khác. Tiền đổ vào một xưởng nhỏ, một khoá học nghề, một cửa hàng thì tạo ra thu nhập mới và thường tạo thêm việc làm. Cùng một số tiền, hai kết quả khác hẳn sau mười năm.

Với người trong cuộc, có vài việc đơn giản mà có ích. Gửi qua kênh chính thức để khoản tiền có dấu vết, có tỷ giá rõ và có căn cứ khi cần chứng minh nguồn gốc. So phí và tỷ giá giữa các kênh, vì chênh lệch nhỏ nhân với hàng chục lần gửi trong một năm không còn nhỏ. Và bàn trước với gia đình về mục đích khoản tiền, vì cùng một số tiền dùng để trả nợ, để học nghề hay để mua đất sẽ cho kết quả rất khác nhau.

Những điều nhiều người kể sai

• "Kiều hối chỉ là tiền cho không, không phải nguồn lực kinh tế." Sai về quy mô. Riêng năm 2024 con số dự báo là khoảng 16 tỷ USD, và TP.HCM nhận hơn 10,3 tỷ USD trong năm 2025. Đây là dòng vốn ngoại tệ mà không đi kèm nghĩa vụ nợ, không đòi lãi suất, không rút đi khi môi trường đầu tư xấu đi.
• "TP.HCM nhận 60% nghĩa là 60% tiền ở lại TP.HCM." Đây là tỷ lệ nhận qua hệ thống, không phải tỷ lệ hưởng. TP.HCM là cửa ngõ vì ngân hàng, công ty kiều hối và mạng lưới người Việt ở nước ngoài kết nối tại đây, còn tiền sau đó đi tiếp về miền Tây, miền Trung, Tây Nguyên và các tỉnh phía Bắc theo đường gia đình.
• "Kiều hối giảm là dấu hiệu người Việt ở nước ngoài bớt gắn bó." Nửa đầu 2026 dòng tiền về TP.HCM giảm so với cùng kỳ nhưng vẫn đạt hơn 4 tỷ USD, và được dự báo có thể phục hồi nếu điều kiện quốc tế thuận lợi hơn. Đây là dòng tiền phản ứng với kinh tế của hàng chục quốc gia, không phải thước đo tình cảm.
• "Tiền của gia đình nào thì mặc gia đình đó, không cần chính sách." Một dòng tiền riêng tư vẫn tạo ảnh hưởng công cộng rất lớn. Nếu chỉ chảy vào đất và vàng, hiệu quả phát triển sẽ hẹp. Nếu có kênh đầu tư an toàn, minh bạch và dễ tiếp cận, cùng số tiền ấy thành vốn sản xuất, vốn giáo dục, vốn khởi nghiệp địa phương.

Một dòng tiền riêng tư, một ảnh hưởng công cộng

Câu hỏi không phải là kiều hối có quan trọng không. Nó đã quan trọng rồi. Câu hỏi là vì sao một dòng tiền lớn như vậy vẫn ít được bàn như một phần của chiến lược phát triển địa phương.

Có những nền kinh tế được nuôi bằng nhà máy. Có những gia đình được nuôi bằng người đi xa. Kiều hối nằm ở giữa hai điều ấy: một dòng tiền riêng tư, nhưng tạo ra ảnh hưởng công cộng rất lớn.