Học phí đại học tăng nhanh hơn thu nhập gia đình

Một năm đại học ở thành phố lớn có thể dễ dàng thành 60-100 triệu đồng. Thu nhập bình quân một người một tháng năm 2024 là khoảng 5,4 triệu đồng. Hai con số ấy đặt cạnh nhau nói gần hết câu chuyện.

Với nhiều gia đình Việt Nam, đại học vẫn là con đường đổi đời quan trọng nhất. Cha mẹ có thể không mua được nhà mới, không đi du lịch, không thay xe, nhưng sẽ cố cho con học đại học. Khoản "cố" ấy ngày càng nặng.

Chi cho một người đi học đã tăng 36,3% chỉ trong hai năm

Theo Khảo sát mức sống dân cư 2024, chi giáo dục - đào tạo bình quân một năm cho một người đi học là hơn 9,5 triệu đồng, tăng 36,3% so với năm 2022. Đây là mức bình quân cho người đi học nói chung, không chỉ đại học. Với sinh viên đại học ở thành phố lớn, chi phí thực tế thường cao hơn nhiều vì không chỉ có học phí.

Con số 36,3% đáng đọc chậm. Trong hai năm, cùng một việc học ấy đắt thêm hơn một phần ba. Rất ít bảng lương nhảy được một bậc như vậy trong cùng khoảng thời gian. Và đây mới chỉ là bình quân, gộp cả bậc phổ thông ở nông thôn lẫn đại học ở đô thị.

Riêng học phí đã từ 15,9 đến 31,1 triệu đồng một năm

Từ năm học 2025-2026, khung học phí đại học công lập theo Nghị định 238/2025/NĐ-CP cho nhóm trường chưa tự bảo đảm chi thường xuyên dao động khoảng 1,59-3,11 triệu đồng/tháng tùy khối ngành, tính 10 tháng một năm. Nghĩa là riêng học phí đã có thể từ khoảng 15,9 triệu đến 31,1 triệu đồng/năm. Với trường tự chủ, mức trần có thể cao hơn theo hệ số. Với chương trình chất lượng cao, liên kết, quốc tế, con số còn khác.

Khoảng cách giữa 15,9 và 31,1 triệu nhiều gia đình chỉ nhận ra khi con đã chọn xong ngành. Cùng một tấm bằng công lập, hai khối ngành có thể chênh gần gấp đôi tiền học phí mỗi năm. Nhân với bốn năm, riêng phần chênh ấy bằng cả một năm học của ngành rẻ hơn. Đây là chỗ lời khuyên "cứ chọn ngành con thích" va vào bảng tính của gia đình.

Sinh viên không sống bằng học phí

Nhưng sinh viên không sống bằng học phí. Một sinh viên xa nhà cần tiền trọ, ăn uống, đi lại, điện thoại, laptop, tài liệu, thực tập, học thêm ngoại ngữ. Nếu sống tiết kiệm ở thành phố lớn, 3-5 triệu đồng/tháng cho sinh hoạt không phải mức hiếm. Cộng lại, một năm đại học có thể dễ dàng thành 60-100 triệu đồng.

Thử tách khoản sinh hoạt ấy ra. Mức 3 triệu đồng một tháng, tính 12 tháng, là 36 triệu một năm — đã lớn hơn mức học phí thấp nhất trong khung. Mức 5 triệu là 60 triệu một năm. Nói cách khác, với sinh viên xa nhà, học phí thường là phần nhỏ hơn trong hóa đơn.

Điều này cũng giải thích vì sao khoảng cách giữa học ở tỉnh và ở thành phố lớn không nằm ở bảng học phí. Sinh viên ở nhà với gia đình bỏ được gần trọn tiền trọ và phần lớn tiền ăn — cùng một ngành, hai chỗ học chênh nhau vài chục triệu mỗi năm chỉ vì một bên có giường ngủ sẵn.

Đặt khoản ấy cạnh thu nhập hộ gia đình mới thấy sức ép. Thu nhập bình quân một người một tháng năm 2024 khoảng 5,4 triệu đồng. Một hộ hai lao động có thể có 10-15 triệu đồng/tháng nếu ở mức trung bình. Nhưng chỉ cần một sinh viên học xa nhà, gia đình đã phải dành một phần rất lớn thu nhập cho giáo dục.

Thử một phép chia thô — nói rõ đây là giả định để minh họa, không phải số của hộ nào. Giả sử hộ hai lao động tổng thu nhập 12 triệu đồng/tháng, tức 144 triệu/năm, nuôi một sinh viên tốn 60 triệu/năm ở mức tiết kiệm nhất. Khoản học của một người con đã ăn hết khoảng 42% thu nhập cả nhà. Phần còn lại, chừng 7 triệu mỗi tháng, phải gánh ăn uống, điện nước, thuốc men, hiếu hỉ và cả những đứa con còn lại.

Nếu con học ngành học phí cao hơn, hoặc nhà có hai con cùng vào đại học, phép chia trên hết chỗ co lại. Đó là lúc những khoản khác bị cắt: bảo hiểm tự nguyện, khoản dưỡng già, hoặc chính khoản để dành mua nhà — mà phép chia giữa giá nhà và thu nhập vốn đã rất dốc.

Từ "chi phí giáo dục" thành một khoản đầu tư tài chính

Đại học vì vậy đang chuyển từ "chi phí giáo dục" thành một khoản đầu tư tài chính nghiêm túc. Gia đình phải tính ngành nào ra trường có việc, học ở tỉnh hay thành phố lớn, công lập hay tư, có nên vay hay không. Những câu hỏi này trước đây cũng có, nhưng bây giờ nặng hơn vì biên an toàn mỏng hơn.

Có vài việc kiểm tra được trước khi con nộp hồ sơ, thay vì đợi nhận giấy báo mới tính.

• Tra khung học phí đúng khối ngành, đúng loại trường. Chênh lệch giữa trường tự chủ và chưa tự chủ, giữa đại trà và chất lượng cao, tra trước được bằng văn bản công khai.
• Hỏi về tín dụng sinh viên trước, đừng đợi lúc bí. Chính sách tín dụng cho học sinh sinh viên có sẵn, nhưng nhiều gia đình chỉ biết tới nó sau khi đã vay nóng bên ngoài với lãi cao hơn.
• Hỏi ký túc xá ngay từ năm nhất. Tiền trọ là khoản lớn nhất, cũng dễ giảm nhất.
• Cộng đủ 12 tháng, đừng cộng 10. Học phí tính 10 tháng, nhưng người sống 12 tháng.

Khi cơ hội giáo dục bắt đầu phân tầng

Điều nguy hiểm là khi học phí tăng nhanh hơn khả năng tích lũy, cơ hội giáo dục bắt đầu phân tầng mạnh. Con nhà khá giả có thể chọn ngành, chọn trường, chọn thành phố. Con nhà trung bình phải chọn trong giới hạn. Con nhà nghèo có thể chọn không học tiếp, dù năng lực đủ.

Sự phân tầng này không ồn ào. Nó không hiện ra ở điểm thi, vì điểm thi vẫn công bằng. Nó hiện ra trước đó — ở việc một học sinh giỏi tự gạch tên một ngành khỏi nguyện vọng vì biết nhà mình không kham nổi bốn năm. Cộng lại trên cả nước, đó là một khoản năng lực bị bỏ phí.

Những điều nhiều người kể sai

• "Đại học công lập thì rẻ, học phí có mấy triệu." Khung 2025-2026 cho nhóm trường chưa tự bảo đảm chi thường xuyên là 1,59-3,11 triệu đồng/tháng, tính 10 tháng thành 15,9-31,1 triệu một năm. "Mấy triệu" là con số của một tháng.
• "Học phí là khoản tốn nhất khi cho con học đại học." Với sinh viên xa nhà thường ngược lại. Sinh hoạt 3-5 triệu đồng/tháng, tính đủ 12 tháng, là 36-60 triệu một năm — thường lớn hơn học phí, mà lại không có khung nào quy định trần.
• "Nhà nghèo học giỏi thì vẫn đi được, có học bổng." Học bổng có thật, nhưng phủ được số ít và thường xét sau khi đã nhập học. Rào cản nằm ở khoản phải trả ngay đầu năm nhất.
• "Chi giáo dục tăng là vì phụ huynh sính chương trình đắt tiền." Mức tăng 36,3% trong hai năm là bình quân trên một người đi học của cả nước, gồm cả nông thôn.

Đừng để "đầu tư cho tương lai" thành câu đẹp đặt lên vai người đang thở dốc

Một xã hội muốn đi lên bằng năng suất không thể để đại học thành cuộc đua của ví tiền. Học phí có thể cần tăng để nâng chất lượng, nhưng đi kèm phải là học bổng, tín dụng sinh viên, ký túc xá, hỗ trợ sinh hoạt và minh bạch đầu ra. Nếu không, "đầu tư cho tương lai" sẽ thành một câu rất đẹp đặt trên vai những gia đình đang thở dốc.

Minh bạch đầu ra là vế ít được nhắc nhất, nhưng có lẽ quan trọng nhất. Một gia đình bỏ ra 60-100 triệu đồng mỗi năm, trong bốn năm, có quyền biết trước tỷ lệ sinh viên ngành đó ra trường làm đúng nghề. Khi khoản chi đã lớn tới mức phải cân nhắc như một khoản đầu tư, thông tin đầu ra là điều kiện tối thiểu để quyết định đúng.