Mức sinh 1,91: người Việt đang sinh ít kỷ lục

Một phụ nữ ở TP.HCM hiện sinh trung bình 1,51 con. Ở Điện Biên, con số ấy là 2,91. Cùng một đất nước, cùng một năm — chênh nhau gần gấp đôi.

Năm 2024, mức sinh của Việt Nam rơi xuống 1,91 con trên mỗi phụ nữ, thấp nhất kể từ khi có thống kê. Năm 2025 nhích lên 1,93, nhưng vẫn nằm sâu dưới mức sinh thay thế 2,1 — ngưỡng tối thiểu để một dân số tự duy trì quy mô. Số liệu do Cục Dân số, Bộ Y tế công bố ngày 17/12/2025.

Đây không phải một biến động nhất thời. Đây là đường đi một chiều mà nhiều nước đã đi trước, và chưa nước nào quay đầu được.

Mức sinh thay thế là gì, và vì sao 2,1 mới là mốc

Nhiều người tưởng cứ mỗi cặp vợ chồng sinh hai con là dân số đứng yên. Gần đúng, nhưng thiếu.

Con số chuẩn là 2,1 chứ không phải 2,0. Phần lẻ ấy bù cho hai chuyện: tỷ lệ bé trai sinh ra luôn nhỉnh hơn bé gái, và một phần trẻ không sống tới tuổi trưởng thành hoặc không sinh con.

Dưới ngưỡng đó, mỗi thế hệ sau nhỏ hơn thế hệ trước. Dân số không giảm ngay — nó còn quán tính vài chục năm nhờ lớp người đang sống thọ hơn. Nhưng phần móng thì đã hụt.

Ba con số cho thấy đây là xu hướng, không phải cú trượt

Thứ nhất: nó giảm liên tục. Từ 2022 đến 2024, mức sinh tụt từ ngưỡng an toàn xuống 1,96 con (2023) rồi 1,91 con (2024).

Thứ hai: nó lan từ thành thị về nông thôn. Năm 2024, thành thị còn 1,67 con, còn nông thôn 2,08 con — lần đầu tiên nông thôn cũng rơi xuống dưới mức thay thế. Cái "van dự trữ" mà chính sách dân số vẫn ngầm trông cậy đã hết.

Thứ ba: nó lan trên bản đồ. Số tỉnh thành có mức sinh dưới mức thay thế tăng từ 22 tỉnh (2019) lên 32 tỉnh (2024) chỉ trong năm năm.

Đặt cạnh khu vực, Việt Nam nằm trong nhóm 5 nước có mức sinh thấp nhất Đông Nam Á, chỉ trên Brunei, Malaysia, Thái Lan và Singapore — những nền kinh tế có thu nhập bình quân đầu người cao hơn hẳn.

Mặt kia của tấm gương: già đi rất nhanh

Sinh ít và sống thọ là hai đầu của cùng một chuyển động.

Tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên đã tăng từ 8,1% (1999) lên 9,9% (2009), 11,9% (2019) và chạm 14% vào năm 2024. Nói cách khác, cứ bảy người Việt thì có một người trên 60 tuổi.

Điều đáng chú ý không phải con số 14%, mà là tốc độ. Nhiều nước phát triển mất bảy tám chục năm để đi từ ngưỡng "bắt đầu già" sang "dân số già". Việt Nam đang rút ngắn quãng đường ấy xuống chỉ vài thập niên — và làm việc đó khi thu nhập bình quân còn ở nhóm trung bình. Đó là điều người ta hay gọi ngắn gọn: chưa giàu đã già.

Những điều nhiều người kể sai

• "Dân số Việt Nam vẫn tăng, lo gì." Đúng là còn tăng, nhưng tăng nhờ quán tính và tuổi thọ, không phải nhờ trẻ em. Phần đáy tháp dân số đang hẹp dần, và hệ quả chỉ hiện ra sau hai ba mươi năm — lúc đó thì không sửa kịp nữa.
• "Sinh ít là do kinh tế khó khăn, khá lên sẽ sinh lại." Kinh nghiệm khu vực nói ngược. Hàn Quốc, Singapore giàu hơn nhiều mà mức sinh còn thấp hơn. Thu nhập tăng thường đi kèm chi phí nuôi con và chi phí cơ hội tăng theo, chứ không tự kéo mức sinh lên.
• "Đây là chuyện của thành phố lớn." Không còn nữa. Nông thôn đã xuống dưới mức thay thế, và hơn nửa số tỉnh thành nằm dưới ngưỡng ấy.
• "Ít người thì đỡ chật, đỡ tắc đường." Cái giảm không phải số người, mà là tỷ lệ người đi làm trên số người phụ thuộc. Đường vẫn tắc, còn quỹ hưu trí và hệ thống y tế thì gánh nặng hơn.
• "Cứ thưởng tiền là dân sẽ sinh." Các gói hỗ trợ tiền mặt ở nhiều nước chỉ dịch chuyển thời điểm sinh chứ ít khi nâng được tổng số con của cả đời một người phụ nữ.

Vì sao người trẻ ngại sinh

Hỏi thẳng thì câu trả lời hiếm khi là "tôi không thích trẻ con". Nó thường là một phép tính.

Chi phí nuôi một đứa trẻ ở đô thị — học phí, học thêm, y tế, chỗ ở — tăng nhanh hơn thu nhập. Nhà ở tại các thành phố lớn đã thành rào cản đầu tiên chứ không phải chuyện tính sau. Thời gian làm việc dài, ít linh hoạt, khiến việc vừa giữ được nghề vừa nuôi con nhỏ trở thành lựa chọn loại trừ nhau, và phần thiệt thường rơi vào người mẹ.

Cộng lại, sinh con hai chuyển từ "chuyện đương nhiên" thành "một quyết định tài chính lớn". Mà quyết định tài chính lớn thì người ta hoãn.

Các gợi ý chính sách đang được bàn cũng xoay quanh đúng những nút thắt đó: hỗ trợ tiền khi sinh con thứ hai, ưu tiên nhà ở, giảm gánh học phí, và làm cho giờ giấc làm việc mềm hơn.

Nên đọc con số này thế nào

Mức sinh thấp không phải lỗi của người trẻ, cũng không phải dấu hiệu đạo đức xuống cấp. Nó là phản ứng hợp lý của từng gia đình trước chi phí thật mà họ nhìn thấy.

Nhưng điều hợp lý với từng nhà lại cộng thành vấn đề của cả nước — và đây là loại vấn đề có độ trễ rất dài. Người sinh năm nay tới 2050 mới đi làm. Chính sách ra hôm nay, hai mươi năm nữa mới thấy kết quả.

Vì thế con số 1,91 đáng để nhớ. Không phải để lo, mà để hiểu vì sao mọi tranh luận về hưu trí, trường học, giá nhà và thị trường lao động trong hai mươi năm tới đều sẽ quay về đúng một chỗ này.