Về quê hay bám trụ: phép tính 18 triệu và 12 triệu

Một người trẻ kiếm 18 triệu đồng ở Hà Nội hoặc TP.HCM, sau tiền thuê nhà, sinh hoạt, gửi về gia đình và vài biến cố nhỏ, khoản tích lũy còn lại không chắc hơn người kiếm 12 triệu ở tỉnh nhưng sống trong nhà của gia đình. Lương cao hơn 50% mà cuối tháng chưa chắc dư hơn — nghịch lý ấy đang làm đảo ngược chiều di chuyển quen thuộc của người trẻ Việt Nam.

Nhiều năm nay, câu chuyện trưởng thành của người trẻ Việt Nam có một hướng đi quen thuộc: rời quê lên thành phố, học đại học, kiếm việc, thuê phòng, cố bám lại, rồi nếu may mắn thì mua nhà. Thành phố là nơi có cơ hội. Quê là nơi trở về dịp Tết.

Nhưng vài năm gần đây, chiều ngược lại xuất hiện nhiều hơn trong đời sống: người trẻ rời phố lớn về quê, về tỉnh, hoặc chuyển sang một đô thị nhỏ hơn. Có người gọi đó là thất bại. Nhưng nhìn bằng phép tính chi phí, quyết định ấy không hề đơn giản.

Lương cao hơn, nhưng phần giữ lại được thì chưa chắc

Ở thành phố lớn, lương cao hơn nhưng chi phí cũng cao hơn. Tiền thuê nhà lấy mất một phần cố định mỗi tháng. Đi lại tốn thời gian. Ăn uống, gửi xe, học phí, y tế, chăm con đều đắt hơn. Ước mơ mua nhà ngày càng xa.

Mấu chốt là hai vế của phép so sánh không cân nhau. Lương là con số người ta khoe. Chi phí là con số người ta trả. Khi so hai công việc ở hai nơi, đa số chỉ đặt cạnh nhau vế đầu.

Thử một phép tính minh hoạ — xin nói rõ đây là giả định để dễ hình dung, không phải số liệu khảo sát. Người kiếm 18 triệu ở thành phố, trừ tiền thuê phòng và sinh hoạt đắt đỏ, giả sử giữ lại được 4 triệu mỗi tháng. Người kiếm 12 triệu ở tỉnh, ở nhà gia đình, không mất tiền thuê, giả sử giữ lại được 5 triệu. Lương tuyệt đối thua 6 triệu, nhưng phần đọng lại cuối tháng lại nhỉnh hơn — ngược với trực giác.

Phép tính ấy còn chưa tính thứ đắt nhất: căn nhà. Ở đô thị lớn, khoảng cách giữa giá nhà và tiền lương đã giãn tới mức một hộ hai người thu nhập trung bình phải tiết kiệm gần nửa thế kỷ mới đủ một căn hộ 70 m2 — bài toán tính kỹ ở Bao nhiêu năm lương mới mua nổi một căn nhà ở đô thị. Khi mẫu số quá lớn, ở lại thành phố không còn là đường dẫn tới sở hữu, mà chỉ là đường dẫn tới chi trả.

"Về quê" không phải bỏ cuộc, mà là tái cấu trúc đời sống

Vì thế, "về quê" đôi khi không phải bỏ cuộc. Nó là tái cấu trúc đời sống. Đổi cơ hội thăng tiến nhanh lấy chi phí thấp hơn. Đổi mạng lưới nghề nghiệp rộng lấy mạng lưới gia đình gần hơn. Đổi căn phòng trọ chật lấy một ngôi nhà có sân. Đổi hai giờ kẹt xe lấy bữa cơm đúng giờ.

Mỗi vế đều có giá của nó. Người ở lại mua cơ hội bằng chi phí và thời gian. Người về quê mua thời gian và chi phí thấp bằng cơ hội. Không vế nào miễn phí, cũng không vế nào mặc nhiên cao quý hơn vế kia.

Điều làm cuộc trao đổi này khác trước là nhiều công việc bàn giấy nay chạy được qua kết nối từ xa, khiến khoảng cách địa lý bớt là bản án. Nhưng "bớt" không phải "hết" — và chính chỗ "chưa hết" ấy là nơi nhiều người vấp.

Đừng lãng mạn hoá đường về

Dĩ nhiên, không nên lãng mạn hóa. Về quê không tự động dễ sống. Việc làm có thể ít hơn, lương thấp hơn, môi trường chuyên môn hẹp hơn, dịch vụ y tế - giáo dục chưa chắc bằng đô thị lớn. Người làm sáng tạo, công nghệ, tài chính, truyền thông hoặc các ngành cần hệ sinh thái dày vẫn có lý do mạnh để ở lại.

Có một cái giá ít được nói: nghề nghiệp cần va chạm mới lớn. Ở nơi chỉ có vài chỗ làm cùng ngành, người ta hết chỗ để nhảy, hết người để học, hết đối thủ để đo mình. Lương thấp hơn còn chịu được; trần nghề nghiệp thấp hơn mới là thứ ăn dần vào mười năm sau. Cái giá thứ hai là đường lui hẹp: quay lại thành phố sau vài năm đứt mạch khó hơn nhiều, vì vừa mất mạng lưới cũ, vừa phải cạnh tranh với lứa trẻ hơn.

Việc nên tính trước khi xách vali

Quyết định này khó rút lại, nên có vài thứ nên đo trước.

• Tính bằng phần dư, không tính bằng lương. Lấy thu nhập trừ hết chi phí cố định ở từng nơi rồi mới so. Con số cuối tháng mới là số thật.
• Hỏi xem nghề mình có sống được ngoài hệ sinh thái không. Nghề cần khách hàng tập trung, cần đồng nghiệp giỏi thì rời đi là rời khỏi nguồn nuôi.
• Thử trước khi chuyển hẳn. Làm từ xa vài tháng, về ở thử một mùa. Quyết định đảo được rẻ hơn quyết định không đảo được.
• Tính cả phần an sinh. Đổi việc thường kéo theo đứt quãng đóng bảo hiểm xã hội, mà số năm đóng chỉ tích lũy được bằng thời gian.

Người trẻ chưa quay lưng với thành phố

Nhưng sự xuất hiện của lựa chọn này là một tín hiệu quan trọng: thành phố lớn đang mất một phần lời hứa của nó. Nếu đô thị không còn giúp người trẻ đổi nỗ lực thành tích lũy, không còn cho họ kỳ vọng về nhà ở, gia đình và chất lượng sống, thì đô thị sẽ chỉ còn là nơi kiếm tiền ngắn hạn.

Số liệu di cư nội địa cho thấy người di cư ở Việt Nam chủ yếu vẫn trong độ tuổi trẻ, và lý do lớn nhất vẫn là tìm việc hoặc bắt đầu công việc mới. Tức là người trẻ chưa quay lưng với thành phố. Họ vẫn đi theo cơ hội. Nhưng họ cũng đang tính kỹ hơn: cơ hội ấy sau cùng có để lại gì không?

Đó là khác biệt so với thế hệ trước. Ngày trước, đi là đi hẳn, thành phố là đích đến chứ không phải một chặng. Bây giờ nhiều người coi mấy năm ở đô thị như khoản đầu tư có kỳ hạn: vào để lấy nghề, lấy vốn, lấy mạng lưới, rồi tính tiếp. Thành phố không mất người, nhưng đang mất dần vị thế điểm cuối.

Những điều nhiều người kể sai

• "Về quê là thất bại." Đây là cách gọi tên bằng cảm tính chứ không bằng phép tính. Khi phần tích lũy của người lương 18 triệu ở thành phố không chắc hơn người lương 12 triệu ở tỉnh sống trong nhà gia đình, thì đổi chỗ là một quyết định tài chính có lý lẽ, không phải lời thú nhận thua cuộc.
• "Về quê thì sống khỏe, chi phí rẻ, việc gì cũng ổn." Chiều ngược lại cũng sai không kém. Việc làm có thể ít hơn, lương thấp hơn, môi trường chuyên môn hẹp hơn, dịch vụ y tế và giáo dục chưa chắc bằng đô thị lớn. Rẻ hơn không đồng nghĩa với dễ hơn.
• "Người trẻ bây giờ chán thành phố rồi." Số liệu di cư nội địa nói ngược: người di cư vẫn chủ yếu ở độ tuổi trẻ, lý do lớn nhất vẫn là tìm việc hoặc bắt đầu công việc mới. Họ vẫn đi theo cơ hội, chỉ đòi hỏi cao hơn về cái mà cơ hội ấy để lại.
• "Ai cũng nên chọn một trong hai." Người làm sáng tạo, công nghệ, tài chính, truyền thông vẫn có lý do mạnh để ở lại. Câu trả lời đúng phụ thuộc vào nghề và hoàn cảnh, không có đáp án chung.

Câu hỏi nên đặt lại

Câu hỏi "về quê là thất bại hay tỉnh táo" vì vậy nên được đổi thành câu khác: thành phố đang trả lại bao nhiêu cho những năm tháng đẹp nhất của người trẻ?

Đó không phải câu hỏi dành riêng cho người đang phân vân xách vali. Nó là câu hỏi dành cho chính đô thị. Thành phố giữ chân người trẻ bằng cơ hội thì bền. Thành phố giữ chân người trẻ chỉ vì họ không còn chỗ nào khác để đi thì sớm muộn cũng phải nghe câu trả lời — bằng những chuyến xe chiều ngược lại.