Người đàn bà đan trần tre bị đổ cho làm sập trần giữa buổi khai trương — bà xin ba người lạ đếm hộ một gang tay

"Cái trần nhà tôi vừa rơi xuống đầu khách, bà biết chưa? Bà đan hay bà lừa?"

"Cậu nói to lên cho tôi nghe rõ."

"Tôi nói to đấy. Tôi nói giữa sân cho bà con nghe luôn."

"Vâng. Cậu nói."

Tôi đang ngồi ở bậc thềm nhà ngang, hai bàn tay còn ướt vì vừa nhúng lạt.

Hôm ấy là buổi khai trương khu nhà nghỉ dựng bằng tre bên bờ hồ, khách mời chừng bảy chục người, bàn kê kín cả bãi cỏ.

Cậu ta tên Vãng, ba mươi chín tuổi, nhận thầu trọn gói cả khu, và người ta gọi cậu ấy là ông chủ dù chủ thật là người ở xa.

"Bà Chiêng, bà đan trần cho tôi mấy gian?"

"Mười một gian."

"Mười một gian. Sập một gian là bao nhiêu phần trăm hả bà?"

"Cậu hỏi tôi con số à?"

"Tôi hỏi bà cái lương tâm."

Cậu ấy hất tay về phía gian nhà thứ tư, cái gian có mái tôn giả ngói.

Trong ấy, một mảng trần đan bằng nan tre đã tụt xuống, treo lủng lẳng như cái võng rách.

"Bà con vào mà xem. Nó võng xuống, nan nó bung ra tua tủa."

"Có ai làm sao không cậu?"

"Một chị khách xước cả vai. Chị ấy đang ngồi uống nước thì nó sà xuống."

Tiếng người ta xì xào chạy dọc mấy dãy bàn.

"Bà ấy đan à?"

"Chứ còn ai. Cả vùng này có mỗi bà ấy nhận trần tre."

Tôi đứng dậy, tôi lau tay vào vạt áo, tôi đi về phía gian thứ tư.

"Bà đi đâu đấy?"

"Tôi vào xem."

"Bà vào xem để bà gỡ đi à?"

"Tôi vào xem để tôi biết."

"Bà đứng đấy. Đừng có động vào."

Tôi dừng lại giữa sân, tôi dừng đúng chỗ cậu ấy bảo dừng.

Nhà tôi ở xóm bãi, ba đời đan cót đan trần, đến tôi là đời thứ ba, năm nay tôi năm mươi bảy.

Thằng Bấc con tôi hai mươi mốt tuổi, nó ngồi vót nan cho tôi từ hồi nó mười ba.

"Mẹ ơi, để con vào con xem hộ mẹ."

"Con đứng đây với mẹ."

"Con leo lên con nhìn một cái thôi."

"Mẹ bảo đứng thì đứng."

Nó đứng lại, hai tay nó nắm vào nhau, và nó nhìn cái mảng trần đang đung đưa.

Thằng Bấc nói không được nhanh, nó lắp, nhất là lúc đông người.

Cậu Vãng đi một vòng quanh bàn khách, đi tay không, nói to.

"Bà con nghe tôi nói một câu cho công bằng."

"Cậu nói đi."

"Tôi thuê người trong vùng. Tôi không đi thuê tận đâu, tôi thuê ngay bà con mình."

"Cậu tốt quá."

"Nhưng thuê người mình thì phải chịu cái này. Người mình làm ăn nó cứ tuỳ tiện."

Có tiếng ai đó cười ở dãy bàn phía trong.

"Cậu Vãng, cậu nói thế thì oan cho người ta."

"Oan cái gì. Cái trần đấy, mọi người nhìn thấy đấy."

"Nhưng cũng phải hỏi lại xem tại sao."

"Tại sao thì hỏi bà ấy. Tôi trả tiền, tôi không đan."

Tôi vẫn đứng, tôi không nói, vì nói lúc này thì thành ra tôi cãi.

Cậu ấy quay lại, cậu ấy đi tới trước mặt tôi.

"Bà Chiêng."

"Cậu."

"Bà nhận của tôi bao nhiêu một mét vuông?"

"Chín mươi tư nghìn."

"Chín mươi tư. Bà con nghe rõ chưa? Chín mươi tư nghìn một mét mà làm ra cái của nợ kia."

"Cậu hỏi tôi câu nữa đi."

"Hỏi gì?"

"Hỏi tôi đan hết bao nhiêu ngày."

"Tôi cần gì biết bà đan mấy ngày."

"Vậy thì cậu đừng hỏi tôi giá."

Cậu ấy im một nhịp, rồi cậu ấy quay đi.

"Thôi. Nói với bà mất công."

Người ta bắt đầu đứng dậy đi xem cái gian thứ tư, đi thành từng tốp.

Thằng Bấc kéo áo tôi.

"Mẹ. M... mẹ ơi."

"Gì con."

"Cái gian ấy... con... con không đóng nẹp."

"Con nói lại mẹ nghe."

"Gian b... bốn ấy mẹ. Con không có vào."

"Con nhớ chắc không?"

"Con có ghi mà mẹ. Vở con để trong túi đây."

"Con giữ lấy. Đừng đưa cho ai lúc này."

"Sao lại đừng hả mẹ?"

"Vì bây giờ mình đưa ra thì người ta bảo mình viết thêm vào."

Nó nhét quyển vở xuống đáy túi áo, nó ấn cho sâu, rồi nó đứng im.

Cậu Vãng quay lại lần nữa, lần này cậu ấy dừng ngay chỗ thằng Bấc.

"Thằng này là con bà à?"

"Con tôi."

"Nó cũng đan à?"

"Nó vót nan với đóng nẹp."

"Thảo nào."

"Cậu nói gì?"

"Tôi bảo thảo nào. Đến nói còn chả nên câu thì đóng nẹp làm sao cho thẳng."

Cả một dãy bàn cười ồ lên.

Thằng Bấc ngoảnh mặt đi, nó cúi gập xuống nhặt mấy sợi lạt rơi quanh chân, nhặt mãi không thôi.

Tám năm nay, cứ trông cái gáy nó là tôi đọc ra, và lúc này nó đang khóc.

Năm nó mười ba tuổi, nó đi học về, nó không vào nhà mà nó ngồi ở gốc muỗm ngoài ngõ đến tối.

"Bấc. Sao con ngồi đây?"

"Con... con..."

"Con từ từ."

"Con không đi học nữa mẹ ạ."

"Con nói mẹ nghe vì sao."

"Cô gọi con lên đọc. Con đọc mãi không xong một câu."

"Rồi sao con?"

"Rồi ở dưới nó cười. Nó cười cả lớp."

"Con đọc được mà."

"Ở nhà con đọc được. Đứng lên là con tắc."

Tôi ngồi xuống cạnh nó ở gốc muỗm ấy, ngồi đến lúc muỗi đốt hết cả chân.

Chồng tôi mất từ hồi nó lên năm, nên chuyện gì của nó cũng chỉ có tôi ngồi nghe.

"Bấc này."

"Vâng."

"Con có muốn học nữa không, con nói thật với mẹ."

"Con muốn. Nhưng con sợ đứng lên."

"Thế thì con cứ đi học. Chuyện đứng lên để mẹ."

Hôm sau tôi lên gặp cô giáo, tôi đứng ở hành lang, tôi cũng lắp.

Vì thằng Bấc giống tôi, và cái tật ấy tôi giấu được cả đời là nhờ tôi ít nói.

Nó học hết cấp hai thì nó nghỉ thật, nghỉ vì nó muốn nghỉ chứ tôi không cho nghỉ.

"Con về con làm với mẹ."

"Con làm với mẹ thì con nói với ai?"

"Con nói với nan."

Câu ấy nó nói xong thì tôi phải quay vào bếp.

Nó về, nó ngồi vót nan, và nó vót giỏi hơn tôi lúc tôi bằng tuổi nó.

"Mẹ ơi, nan này mỏng thế được chưa?"

"Chưa. Nó còn dày."

"Thế nào là được?"

"Là lúc con thả nó xuống nền, nó không rơi thẳng mà nó lượn."

"Mỏng quá thì sao mẹ?"

"Mỏng quá thì lúc gài nó gãy ngang, mà gãy ngang thì cả đường nan xô lệch."

Cái thằng ấy chỉ cần nghe qua một bận là thuộc nằm lòng.

Tôi đan trần theo lối bà nội tôi truyền lại, cứ hai nan cật thì xen một nan ruột.

Nan cật là cái phần sát vỏ, cứng và bóng, để lên trên cho khỏi ẩm.

Nan ruột là cái phần trắng gần lõi, mềm hơn, để xuống dưới cho tấm nó thở.

"Mẹ ơi, sao không dùng cật cả cho chắc?"

"Cật tuốt thì cả tấm rắn như nhau, mà rắn đều một thứ thì gặp cái xà cong là nó chống lại ngay."

"Xà nhà cong à mẹ?"

"Xà nào chả cong. Gỗ nó cong theo mùa, mùa nồm nó nở, mùa hanh nó co."

"Thế xen nan ruột vào thì sao?"

"Thì tấm nó ăn theo cái xà. Xà nhích một li, tấm nó nhích theo một li."

"Không xen thì sao hả mẹ?"

"Thì hai bên cãi nhau. Được vài tháng là bung mối, mà bung thì bung cả mảng."

Cây tre tôi mua thì tôi ngâm, ngâm bùn ao đủ năm tháng mới vớt lên.

"Ngâm lâu thế làm gì hả mẹ?"

"Để cho hết cái chất ngọt trong ruột nó."

"Chất ngọt thì đã sao?"

"Ngọt thì mọt nó tìm đến. Mọt nó ăn nan ruột trước, ăn từ trong ra."

"Ăn từ trong thì nhìn ngoài có biết không?"

"Không biết. Đến lúc biết thì sờ vào nó mủn như bột."

Tôi có một lối riêng ở chỗ mối nối, cả vùng này chỉ tôi làm.

Người ta nối nan thì gối hai đầu lên nhau rồi buộc lạt đè lên.

Tôi thì tôi chẻ đôi cái đầu nan ra chừng đốt ngón tay, rồi tôi cho hai đầu ngoạm vào nhau như hai bàn tay đan ngón.

"Mẹ làm thế lâu gấp đôi."

"Lâu thì lâu. Nhưng chỗ nối nó không dày lên."

"Dày lên thì sao ạ?"

"Dày lên thì đóng nẹp vào nó kênh. Kênh một chỗ thì cả tấm nó vặn."

"Ai cũng làm được kiểu ấy à mẹ?"

"Ai cũng làm được. Nhưng chả ai làm, vì tiền công tính theo mét."

"Thế người ta có nhìn ra được cái mối ấy là của mẹ không?"

"Người ngoài thì không. Người trong nghề thì sờ một cái là biết."

Buổi khai trương ấy tôi về không, tôi về mà chưa được cầm vào cái mảng trần rơi.

Sang ngày thứ sáu thì xảy ra chuyện.

Đang giữa trưa, tôi bê nan ra sân trải phơi thì thằng Bấc lao về, thở không ra hơi.

"Mẹ. Mẹ ơi. B... bà Tứ."

"Bà Tứ làm sao?"

"Bà ấy ngã. Ngã ở cái giàn giáo."

"Ngã lúc nào?"

"Sáng nay. Người ta chở đi rồi mẹ."

Bà Tứ năm ấy sáu mươi ba, bà ấy nhận việc quét dầu chống mọt cho cả khu nhà tre.

Sáng ấy cậu Vãng bắt tháo hết trần mười một gian xuống để kiểm tra, tháo gấp trong một buổi.

Bà Tứ trèo lên cái giàn giáo tre để đỡ tấm, giàn dựng vội, một chân giàn tụt xuống nền cát.

Bà ấy ngã từ độ cao hơn hai mét, gãy xương cổ tay phải, khâu năm mũi ở trán.

Tối hôm ấy bãi cỏ bên hồ lại đông, đông hơn cả hôm khai trương, vì cả xóm bãi kéo ra.

Cậu Vãng đứng giữa, đứng cạnh chồng trần vừa tháo xuống xếp cao ngang ngực.

"Bà con bình tĩnh. Chuyện này để tôi nói cho rõ."

"Cậu nói đi."

"Tôi không bắt bà Tứ trèo. Bà ấy tự trèo."

"Cậu bảo tháo trong một buổi thì bà ấy phải trèo chứ."

"Tôi bảo tháo. Tôi có bảo trèo lên cái giàn ấy đâu."

"Thế cậu tháo làm gì cho vội?"

"Vì tôi phải biết còn gian nào sắp rơi nữa. Tôi lo cho khách chứ tôi lo cho tôi à."

Chồng bà Tứ ngồi ở bậc bê tông, tay còn cầm cái áo lao động của vợ.

"Cậu Vãng, tiền công của nhà tôi cậu tính thế nào?"

"Bác hỏi tiền lúc này à?"

"Tôi hỏi chứ. Vợ tôi nằm trên tỉnh."

"Bác thông cảm. Khu này tôi đang lỗ, tôi chưa tính được."

"Cậu lỗ thì cậu quỵt à?"

"Bác đừng dùng cái từ ấy. Tôi lỗ là vì cái trần kia."

Cậu ấy vỗ tay lên chồng trần xếp cạnh.

"Bà con xem đi. Đây là cả mười một gian, tôi tháo hết xuống."

"Cậu bảo hỏng cả à?"

"Tôi không bảo cả. Tôi bảo có gian hỏng, mà tôi chỉ thuê có một người."

Bao nhiêu con mắt trong bãi cỏ dồn cả về phía tôi.

Tôi vừa mới tới, còn đứng tận vòng ngoài cùng, cái nón vẫn chưa kịp cởi khỏi đầu.

"Bà Chiêng, mười một gian ấy có phải bà đan không?"

"Có. Tôi đan chín gian."

"Chín thôi à?"

"Chín. Tôi nhận chín, tôi giao chín."

"Bà nói thế thôi chứ ai kiểm được."

Ông Nhượng chủ lò gạch cũ giơ tay lên, ông ấy bước ra giữa.

"Từ từ. Bà Chiêng, bà nói cho rành mạch."

"Vâng bác."

"Cái tấm rơi hôm nọ có phải của bà không?"

"Cháu chưa sờ. Cháu chưa sờ thì cháu chưa dám nói."

"Bà sờ đi. Nó nằm ngay đây."

"Cháu xin phép cậu Vãng đã ạ."

"Bà cứ sờ. Sờ cho sướng tay."

Tôi đi tới, tôi lật cái tấm đã rơi ra khỏi chồng, tôi trải nó xuống nền.

Tôi quỳ xuống, tôi lần dọc theo một đường nan từ mép này sang mép kia.

Rồi tôi ngồi lùi lại, tôi để hai bàn tay lên đùi.

"Bác Nhượng."

"Gì?"

"Cháu xin phân ra làm hai loại. Loại cháu dám chịu trách nhiệm, với loại cháu mới chỉ ngờ ngợ."

"Bà cứ phân."

"Loại thứ nhất, cháu dám chịu. Tấm này không do tay cháu làm ra."

"Dựa vào đâu mà bà dám?"

"Lát nữa cháu chỉ ạ. Cũng loại dám chịu, tấm này đan tuyền một thứ nan bóng, tìm không ra lấy một sợi nan trắng."

"Còn loại ngờ ngợ?"

"Loại ngờ ngợ thì có một điều. Cháu ngờ cây tre này chưa từng xuống ao ngày nào. Điều ấy cháu chưa dám chịu, phải chẻ ra đưa lên mũi thì mới rõ."

"Toàn cật thì đã sao? Cật là phần tốt còn gì."

"Vâng, cật là phần tốt ạ. Nhưng tốt mà đặt sai chỗ thì nó hại."

Cậu Vãng cười một tiếng.

"Bà lại sắp giảng bài rồi đây."

"Cậu Vãng, cậu bảo tôi đan mười một gian. Cậu trả tôi tiền mấy gian?"

"Tôi trả bà theo mét."

"Cậu trả tôi bao nhiêu mét?"

"Bà nhớ thì bà nói."

"Một trăm sáu mươi hai mét. Cậu trả làm hai đợt, đợt sau còn thiếu."

"Thì sao?"

"Chín gian nhà cậu, mỗi gian mười tám mét. Chín nhân mười tám là một trăm sáu mươi hai."

Bãi cỏ im một nhịp.

"Còn hai gian kia thì cậu trả tiền cho ai?"

"Chuyện tiền nong của tôi bà đừng có xen vào."

"Bác Nhượng, cháu xin bác cho cháu nhờ ba việc. Việc nào cháu cũng thưa trước kết quả, xong xuôi mới đụng vào."

Người ta dồn lại thành một vòng quanh chồng trần, đứng chật cả lối đi.

"Nhờ thứ nhất. Bác chọn giúp cháu một người không dính dáng gì tới nhà cháu, cầm đèn soi vào chỗ nối nan ở khoảng giữa tấm."

"Soi để tìm cái gì?"

"Tìm xem chỗ nối nó gối lên nhau hay nó ngoạm vào nhau."

"Ngoạm là thế nào?"

"Là hai cái đầu nan chẻ đôi ra, cài vào nhau như hai bàn tay đan ngón. Sờ ngang qua thì phẳng, không thấy gờ."

"Ai đi lấy cái đèn."

Anh Sán con ông Nhượng chạy vào lán lấy đèn pin, anh ấy quỳ xuống soi dọc tấm.

"Có gờ bác ạ. Gờ hẳn một cục. Nó gối lên nhau rồi buộc lạt đè."

"Anh sờ ngang qua hộ tôi."

"Cấn tay. Cứ chỗ nối là cấn."

"Anh soi hộ cháu cái tấm nằm dưới cùng chồng kia."

Anh Sán lôi tấm dưới cùng ra, trải xuống, soi.

"Cái này... ơ, cái này phẳng. Tôi sờ mãi không thấy chỗ nối đâu."

"Anh sờ kỹ đi, nó có nối đấy. Tấm mười tám mét thì phải nối bốn chỗ."

"Phẳng thật bác ạ. Không cấn tí nào."

"Cái ấy là tay cháu."

Ông Nhượng kéo hai tấm lại gần nhau, ông áp bàn tay lần lượt lên từng cái, lần cho cả bãi cùng trông.

"Rõ ràng. Bên này gợn, bên kia trơn tuột."

Cậu Vãng bước lên một bước.

"Bà đan lúc vội thì bà làm khác chứ gì. Ai bắt bà lúc nào cũng phải ngoạm."

"Cậu vặn thế là đúng. Cho nên cháu mới còn nhờ thứ hai."

"Nhờ cái gì?"

"Cháu nhờ bác Nhượng kiếm hộ ba người, ba người đừng thân nhau, mỗi người cầm riêng một tấm mà đếm."

"Đếm cái gì?"

"Đếm số nan ruột trong một khổ tay."

"Khổ tay là gì?"

"Là một gang tay của người đếm, đo từ mép vào. Cháu không đếm cả tấm, cháu chỉ xin một gang."

"Bà nói trước đi. Bà nói trước rồi hẵng đếm."

"Vâng bác. Cháu nói trước."

Tôi lùi ra hẳn ba bước, tôi khoanh tay lại.

"Tấm nào là tay cháu thì cứ hai nan bóng lại có một nan trắng. Một gang tay đếm ra, phải có ít nhất bốn nan trắng."

"Còn tấm kia?"

"Tấm kia không có nan trắng nào. Một sợi cũng không có."

"Bà dám chịu chứ?"

"Cháu dám ạ. Lệch của cháu một sợi thôi, cháu treo dao lên gác bếp, từ đấy không nhận đan cho ai nữa."

Thằng Bấc nắm lấy cổ tay tôi, nắm chặt.

"Mẹ."

"Con buông ra."

"Mẹ đ... mẹ đừng nói câu ấy."

"Mẹ nói rồi."

Ba người đếm là ông Nhượng, anh Sán, và một chị bán hàng nước ở đầu đường tên chị Điệp.

Họ ngồi xuống nền, mỗi người xoè một bàn tay áp lên mặt tấm, rồi đếm bằng đầu ngón trỏ.

Bãi cỏ không ai nói gì, chỉ nghe ba tiếng đếm lầm rầm lệch nhau.

"Tôi được bốn trắng."

"Tôi năm. Tay tôi to hơn bác."

"Tôi bốn."

"Còn cái tấm rơi ấy ạ?"

Chị Điệp chuyển sang tấm kia, chị ấy áp bàn tay xuống, chị ấy đếm rồi ngẩng lên.

"Không có. Bóng hết. Bóng cả gang tay."

"Anh Sán đếm lại hộ cháu."

"Không có thật. Tôi soi đèn tôi cũng không thấy sợi trắng nào."

Ông Nhượng đứng thẳng người dậy.

"Chú Vãng."

"Dạ bác."

"Chú làm nhà tre mấy năm rồi?"

"Bốn năm."

"Bốn năm mà chú không biết trần tre phải xen nan mềm à?"

Cậu Vãng không đáp.

"Bác Nhượng, cháu xin bác cho gọi cậu Đễ."

Thằng Bấc buông cổ tay tôi ra.

"Mẹ. Cậu Đễ ấy à mẹ?"

"Ừ. Cậu Đễ."

"Cậu ấy... cậu ấy nói xấu mẹ suốt mà."

"Ừ."

"Sao mẹ lại gọi cậu ấy hả mẹ?"

"Vì cả vùng này chỉ có cậu ấy với mẹ nhận đan trần. Con ạ."

"Thì đấy. Gọi cậu ấy thì cậu ấy nói c... cho mẹ à?"

"Đấy mới đúng là lý do mẹ gọi, con ạ."

Mấy người đứng sát bên nghe được câu ấy, họ ghé tai nhau hỏi cậu Đễ là ai.

Cậu Đễ ở xóm trong, kém tôi hai chục tuổi, và hai năm nay cậu ấy đi rao khắp nơi là hàng nhà tôi đắt vô lý.

Anh Sán chạy đi gọi, và cậu Đễ ra, tay còn cầm cái dao vót.

"Cậu Đễ, cậu cầm dao. Cậu chẻ hộ tôi một sợi nan ở cái tấm rơi này."

"Chẻ chỗ nào ạ?"

"Chỗ nào cậu thích. Tôi không chỉ, kẻo người ta bảo tôi chọn chỗ."

"Bà Chiêng bà lùi ra cho tôi."

"Vâng ạ."

Tôi lùi ra, thằng Bấc đứng sau lưng tôi, và tôi nghe nó thở.

Cậu Đễ ngồi xổm, cậu ấy lia dao dọc một sợi nan, chẻ đôi ra.

Rồi cậu ấy đưa lên mũi, cậu ấy ngửi, cậu ấy ngửi hai lần.

"Ông Nhượng."

"Sao?"

"Ngọt. Còn nguyên mùi ngọt."

"Ngọt thì làm sao?"

"Tre này chưa ngâm ngày nào. Chặt xuống là đưa vào chẻ luôn."

"Cậu chắc chứ?"

"Tôi chắc. Ngâm rồi thì nó phải hoi hoi mùi bùn."

"Cậu chẻ hộ tôi một sợi ở tấm kia nữa."

Cậu Đễ chẻ một sợi ở tấm của tôi, ngửi, rồi cậu ấy đưa luôn cho ông Nhượng.

"Bác ngửi đi. Thối bùn."

"Thối thật."

"Ai còn hồ nghi thì cứ tới đây mà ngửi."

Hai mẩu nan đi vòng quanh bãi cỏ, qua tay hết người này tới người kia, đâu như bốn năm chục người.

"Cái này ngọt như mía."

"Cái kia hôi rình."

Cậu Đễ đứng dậy, cậu ấy phủi tay vào ống quần, rồi cậu ấy cất tiếng cho cả bãi nghe.

"Tôi trình bày nốt rồi tôi xin phép. Tôi theo nghề trần tre bảy năm, tôi với bà Chiêng giành nhau từng mối một."

"Cậu cứ nói."

"Cái tấm rơi kia không phải hàng bà ấy. Tôi nói bà ấy đắt thì tôi vẫn nói, nhưng hàng bà ấy không có kiểu này."

"Sao cậu biết chắc?"

"Vì tôi cũng chả làm nổi cái kiểu ngoạm nan của bà ấy. Tôi thử ba lần, tôi bỏ."

Bãi cỏ ồ lên một cái, rồi im.

Cậu Vãng vẫn đứng nguyên chỗ cũ, cậu ấy không mở miệng.

Tôi nhích lên nửa bước, tôi hạ giọng xuống, chỉ vừa đủ cho vòng trong nghe thấy.

"Cậu Vãng."

"Gì bà."

"Hôm khai trương, cậu bảo tôi đan mười một gian."

"Thì sao?"

"Cậu trả tôi tiền chín gian. Cậu trả bằng chuyển khoản cả hai đợt."

"Bà định lôi chuyện tiền ra à?"

"Tôi không lôi. Tôi hỏi cậu một câu thôi."

"Bà hỏi."

"Hai gian còn lại cậu đặt của ai?"

Cậu Vãng nhìn xuống chồng trần.

"Tôi đặt bổ sung. Lúc ấy bà đang bận."

"Tôi bận hôm nào?"

"Tôi không nhớ."

"Tôi nhớ ạ. Tôi giao chín gian trong năm mươi ba ngày, giao đợt cuối hôm mười chín."

"Rồi sao?"

"Hôm mười chín tôi còn xin cậu thêm hai gian nữa. Cậu bảo hết việc rồi."

Có tiếng ai đó ở vòng ngoài kêu lên một tiếng.

"Cậu bảo hết việc thật à?"

Thằng Bấc bước lên đứng cạnh tôi, nó nắm lấy vạt áo tôi rồi nó buông ra.

"Bác Nhượng."

"Cháu nói đi."

"Cháu đóng nẹp ch... chín gian. Cháu có quyển vở cháu ghi."

"Ghi cái gì hả cháu?"

"Ghi ngày nào cháu đóng gian nào. Mẹ cháu b... bắt ghi từ hồi cháu mười lăm."

"Cháu ghi gian bốn ngày nào?"

"Không có ạ. Trong vở cháu không có gian bốn với gian b... bảy."

Thằng Bấc nói tới đấy thì nó dừng, nó dừng để lấy hơi, mà cả bãi cỏ không ai giục nó.

"Cháu về lấy quyển vở được không?"

"Cháu để trong túi áo đây rồi ạ. Cháu mang theo từ hôm khai trương."

Nó rút ra một quyển vở học trò gập đôi, giấy đã ố, rồi nó đưa cho ông Nhượng chứ nó không đưa cho tôi.

Ông Nhượng lật, ông lật chậm, ông đọc to từng dòng một.

"Gian một, gian hai, gian ba, gian năm, gian sáu."

"Bác đọc tiếp hộ cháu."

"Gian tám, gian chín, gian mười, gian mười một. Đúng chín gian, không có bốn với bảy."

"Cái gian rơi hôm khai trương là gian mấy hả bác?"

"Gian bốn."

Ông Nhượng gõ nắm tay xuống mặt tấm trần hai cái.

"Chú Vãng."

"Dạ bác."

"Hai gian ấy chú đặt của ai, chú nói to lên."

"Cháu... cháu lấy của một xưởng ngoài kia."

"Ngoài kia là ở đâu?"

"Là chỗ người quen. Người ta làm hàng công nghiệp."

"Chú trả người ta bao nhiêu một mét?"

"Bốn mươi sáu nghìn."

"Bà Chiêng, chú ấy trả bà bao nhiêu?"

"Chín mươi tư nghìn ạ."

Bãi cỏ im tới mức nghe rõ tiếng cá quẫy dưới hồ.

"Vậy là chú lấy hàng rẻ bằng nửa lắp vào hai gian, rồi gian nó sập thì chú đổ cho người đan chín gian kia."

"Cháu không cố ý bác ơi."

"Chú không cố ý mà chú đứng giữa sân chú nói người mình làm ăn tuỳ tiện."

Chồng bà Tứ đứng dậy khỏi bậc bê tông, tay vẫn cầm cái áo.

"Cậu bắt tháo cả mười một gian trong một buổi."

"Bác ơi cháu..."

"Cậu bắt tháo để làm gì, khi mà cậu biết thừa hai gian ấy ở đâu ra."

"Cháu chỉ muốn kiểm tra."

"Cậu kiểm tra thì cậu chỉ tay vào hai gian ấy là xong. Vợ tôi không phải trèo."

Cậu Vãng xoay hẳn người về phía tôi.

"Bà Chiêng."

"Cậu cứ nói."

"Cháu buông lời hồ đồ. Bà tha cho cháu."

"Hồ đồ ở câu nào cơ?"

"Cháu hỏi bà đan hay bà lừa."

"Rồi. Hết chưa cậu?"

Cậu ấy không đáp.

"Riêng câu đó thì tối nay tôi vẫn đặt lưng xuống được. Có một câu nữa cơ, câu ấy mới làm tôi thức trắng."

"Câu nào ạ."

"Cậu đem cái miệng con tôi ra cho người ta cười."

"Cháu..."

"Chỗ ấy cậu quay ra sau lưng mà nói. Nói với tôi thì ích gì."

Thằng Bấc đứng phía sau, nó rụt lại nửa bước.

"Anh Bấc, tôi xin lỗi anh."

Nó không đáp.

"Anh Bấc ơi, tôi nói không suy nghĩ."

"Anh... anh có suy nghĩ đấy chứ."

"Tôi thật lòng..."

"Anh biết tôi n... nói chậm. Anh chọn đúng chỗ ấy anh nói."

"Không phải."

"Anh nói xong anh nhìn xuống dãy bàn. Anh chờ người ta cười."

Cậu Vãng đứng im.

"Tôi vót nan tám năm. Tám năm ấy chưa của ai h... hỏng dưới tay tôi một mét nào."

Bãi cỏ chẳng ai buồn lên tiếng, mấy bà đứng gần đó ngoảnh mặt sang chỗ khác.

Nói dứt câu, nó không rơi nước mắt, người nó thẳng đơ ra, và riêng câu sau cùng ấy nó bật ra trơn tru, không mắc lấy một chữ.

Ông Nhượng giục bà con giải tán, muộn quá rồi, sáng mai ai cũng còn việc.

Từng tốp lục tục kéo nhau ra, tới ngoài đường cái mới dám bàn tán.

Tôi nán lại, tôi cuộn mấy tấm trần còn trải dưới đất, cuộn cho gọn kẻo sương đêm xuống làm ẩm.

Sáng ra tôi bắt xe lên bệnh viện tỉnh thăm bà Tứ, trong tay xách theo một cái quạt nan.

"Chị Chiêng đấy à."

"Bà nằm im, đừng chống tay."

"Tôi ngu, chị ạ."

"Bà ngu ở chỗ nào cơ."

"Việc gì tôi phải bò lên cái giàn ấy. Tôi cứ đinh ninh mình xong sớm thì cậu ấy thanh toán sớm."

"Ai ở vào cảnh bà cũng nghĩ vậy thôi."

"Nghĩ vậy để rồi thiếu chút nữa tôi nằm lại ngay dưới chân cái giàn ấy."

"Bà cầm cái này quạt cho đỡ bức. Cháu đan đêm qua."

Bà ấy cầm cái quạt bằng tay trái, bà ấy lần cái mép cạp.

"Cái mép này nó êm."

"Vâng. Cạp bằng lạt giang, không dùng dây thép."

"Chị Chiêng, tiền cái quạt bao nhiêu."

"Bà cứ để đấy. Bao giờ bà cầm được đũa bằng tay phải thì bà trả."

Vừa về tới ngõ đã thấy ba người ngồi chực ngoài cổng, ai cũng ôm một cuộn trần tre.

"Bà Chiêng, bà ngó hộ cháu cái này với."

"Việc này tôi chịu. Hàng ấy tôi có nhúng tay vào đâu, tôi mà buông một câu chê thì hoá ra tôi giành việc của người ta."

"Vậy giờ cháu biết trông vào ai?"

"Anh vác vào xóm trong, hỏi cậu Đễ chẻ cho một sợi. Miệng cậu ấy nói ra thì thiên hạ tin hơn miệng tôi."

Trưa ấy thằng Bấc dọn cơm, hai mẹ con ngồi ở hè.

"Mẹ ơi."

"Gì con."

"Nếu hôm qua ba người đếm mà ra nan trắng thật thì sao hả mẹ?"

"Thì mẹ bỏ nghề."

"Mẹ nói thật à?"

"Mẹ nói trước cả bãi rồi. Nói rồi thì phải làm."

"Sao mẹ dám nói câu ấy?"

"Vì mẹ sờ cái tấm ấy rồi. Mẹ sờ rồi thì mẹ biết."

"Nhỡ mẹ sờ nhầm."

"Nhầm thì mẹ gánh lấy. Cái nghề nó bắt mình thế con ạ."

Nó gắp bỏ vào bát tôi miếng cà, gắp xong nó đặt đũa xuống mâm.

"Mẹ có khi nào tiếc là ngày ấy mẹ không dứt được cái nghề này không?"

"Có."

"Lúc nào?"

"Cái buổi tối con ngồi ở gốc muỗm."

Nó thôi không hỏi nữa, nó cúi xuống và cơm.

Ba tuần sau, cậu Vãng giao lại khu nhà nghỉ cho người khác coi sóc, rồi cậu ấy rời đi.

Chẳng ai đuổi cậu ấy cả, chỉ là quanh vùng này không còn ai chịu nhận việc của cậu ấy nữa mà thôi.

Hôm trước ngày đi, cậu ấy tạt xuống nhà tôi, đứng lì ngoài cổng chứ nhất định không bước vào.

"Bà Chiêng."

"Cậu cứ vào trong này."

"Cháu đứng ngoài này được rồi ạ."

"Cậu xuống đây có chuyện gì?"

"Cháu đem trả bà khoản này."

Cậu ấy chìa ra một cái phong bì, đếm được bốn triệu hai.

"Đây là công của bà Tứ. Cháu mang lên tận tỉnh, bà ấy nhất quyết đẩy ra."

"Người ta đã không cầm thì cậu cứ cầm lấy."

"Cháu cầm sao đặng."

"Vậy thì đưa ra chỗ bác Nhượng, góp vào cái quỹ sửa con đường xóm bãi. Mà phải khai cho rành rọt đây là khoản gì."

"Phải khai ra ạ?"

"Khai ra. Cậu lẳng lặng bỏ vào thì rồi thiên hạ lại đồn ra thành chuyện nọ chuyện kia."

"Bà Chiêng, cháu hỏi bà một câu."

"Cậu hỏi."

"Sao hôm khai trương bà không vạch ngay ra là hai gian ấy chẳng dính gì tới bà?"

"Bởi lúc đó bàn tay tôi chưa đặt lên tấm ấy."

"Chỉ vì mỗi thế thôi sao ạ?"

"Mỗi thế. Còn ngờ thì tôi ngậm miệng. Buột ra mà trật một cái, cái ngờ ấy nó chạy hết vùng, có chạy theo cũng không thu về nổi."

"Bà..."

"Vả lại cái xưởng ngoài kia có dặn cậu là tre chưa xuống ao hay không, tôi nào có biết. Tới hôm nay tôi vẫn không dám đoán."

"Người ta bảo hàng đã xử lý rồi bà ạ."

"Thì tôi đã bảo là cậu tường tận đâu."

Cậu ấy quay ra dắt xe, đi được mấy bước lại ngoái vào.

"Cháu xin lỗi anh Bấc."

"Cậu ngỏ với nó rồi còn gì."

"Cháu muốn ngỏ thêm một lần nữa."

Thằng Bấc đứng ngay khung cửa nhà ngang, con dao vót còn nguyên trong tay, nó khẽ gật đầu.

Chỉ gật thế thôi chứ nó chẳng buồn hé răng, mà tôi thì cũng không ép nó phải hé răng.

Kể từ dạo ấy khách tới đặt hàng nhà tôi cứ đông dần lên, đông đến mức tôi phải khất người ta qua tháng sau.

Nhưng tôi mất một thứ.

Bụi tre gai ở bãi giữa là của nhà ông Cả Thiều, và cậu Vãng lấy con gái ông ấy.

Mười bảy năm nay tôi vẫn đặt cọc trước từ tháng chạp, ông ấy để riêng cho tôi cả một góc bụi, tính rẻ hơn ngoài chợ chừng một phần ba.

Sau chuyện ấy ông Cả Thiều không nói gì, ông ấy chỉ bảo từ sang năm ai mua thì mua, ông không để riêng cho ai nữa.

"Mẹ ơi, sang năm mình mua tre ở đâu?"

"Mình mua ngoài chợ."

"Ngoài chợ đắt hơn mà mẹ."

"Đắt hơn. Mỗi cây hơn hai chục nghìn."

"Một năm mình mua bao nhiêu cây?"

"Chừng ba trăm."

Nó nhẩm một lúc, rồi nó nhìn tôi.

"Mẹ biết trước là sẽ mất chỗ mua tre à?"

"Mẹ biết. Từ lúc mẹ xin gọi cậu Đễ ra thì mẹ đã biết."

"Sao mẹ vẫn gọi?"

"Vì mẹ nhờ người trong nhà thì cả bãi nó không tin."

"Nhưng mà tre..."

"Con ạ, tre thì mẹ mua đắt mẹ vẫn mua được. Còn người ta đã nghi mẹ ăn bớt thì mẹ mua ở đâu cũng thế."

Thằng Bấc ngồi lặng đi hồi lâu, sau nó mới nhổm dậy, ra sân xếp lại đống nan.

Cuối năm ấy tôi đổi lối làm ở chỗ nối nan.

Tôi vẫn ngoạm hai đầu vào nhau, nhưng cái mối thứ nhất tính từ mép trái thì tôi để nó thò ra một li.

"Mẹ để thò ra làm gì cho xấu?"

"Để người ta sờ một cái là biết hàng nhà này."

"Nhà này là nhà ai hả mẹ?"

"Là mẹ với con. Hàng đi qua cái cổng này thì tên hai mẹ con cùng nằm trong đó."

"Con nào có làm gì đâu mẹ. Con chỉ ngồi vót nan."

"Con vót nan thì nan mới đều. Nan không đều thì ngoạm không khít."

"Mẹ..."

"Với lại mẹ già rồi. Mẹ muốn người ta quen cái mối ấy trước khi mẹ nghỉ."

Nó cầm tấm trần, nó lần cái mối thứ nhất bằng ngón cái.

"Mẹ ơi, sau này con có nhận việc thay mẹ được không?"

"Được."

"Nhưng người ta đặt hàng thì người ta phải nói chuyện với con."

"Thì con nói."

"Con nói chậm lắm mẹ ạ."

"Người ta đặt trần tre thì người ta không vội đâu con."

"Nhỡ người ta cười con thì sao?"

"Thì con đưa cho người ta sờ cái mối."

Nó cười, và nó cầm tấm trần lên ngắm cái mối thò ra một li ấy.

"Thế cái gì mới là cái nghề hả mẹ?"

"Cái đầu ngón tay. Con sờ ra được cật với ruột thì con làm được."

"Con sờ ra rồi mẹ ạ."

"Mẹ biết."

Bây giờ mỗi tấm ra khỏi cổng, tôi vẫn để cái mối thứ nhất thò ra một li.

Tôi để lúc nan còn ẩm, để rồi mới đem hong.

Người ta hỏi tôi sao không đánh dấu bằng mực cho nhanh, tôi bảo mực thì lau một cái là hết.

Cái gì mình dám nhận thì phải làm ngay trong lúc đan, làm cho nó nằm luôn trong thân tấm.

Sau này ai có gỡ xuống mà sờ, thì cái mối nó nói hộ mình.