Hai người phụ nữ, một kỷ lục, và một buổi sáng

Trên Shishapangma sáng hôm ấy có hai người phụ nữ đang đuổi cùng một danh hiệu, và cả hai đều chỉ còn đúng một ngọn núi nữa là chạm tới.

Người thứ nhất chết vào buổi sáng.

Người thứ hai nhìn thấy chuyện đó từ phía trên, đi tiếp, và chết khoảng hai tiếng sau, ở gần như đúng chỗ đó.

Danh hiệu ấy không thuộc về ai cả.

Bối cảnh

Shishapangma cao 8.027 mét, nằm trong Khu tự trị Tây Tạng, Trung Quốc.

Nó là ngọn thấp nhất trong mười bốn đỉnh trên tám nghìn mét của thế giới.

Nó cũng là ngọn duy nhất trong mười bốn đỉnh ấy nằm trọn trong lãnh thổ Trung Quốc — nghĩa là muốn leo thì phải xin phép Bắc Kinh, và giấy phép ấy có thể bị rút bất cứ lúc nào.

Vì thấp nhất nên nó thường bị để dành cho sau cùng.

Trong giới leo núi có một tấm bằng không chính thức nhưng ai cũng biết: leo đủ mười bốn đỉnh tám nghìn mét.

Tính đến mùa thu năm 2023, chưa có người phụ nữ Mỹ nào làm được.

Anna Gutu muốn là người đầu tiên.

Gina Marie Rzucidlo cũng muốn là người đầu tiên.

Gutu là công dân Mỹ gốc Ukraine, sinh tại Odesa, làm luật sư.

Các nguồn ghi tuổi cô không giống nhau: CBS News và GearJunkie ghi 33 tuổi, Wikipedia dựa vào năm sinh 1990 hoặc 1991 thì ra 31 đến 32 — và chính Wikipedia cũng không chắc năm sinh nào đúng.

Năm 2023 cô leo với nhịp độ hiếm ai theo kịp: Dhaulagiri tháng 6, Kangchenjunga tháng 9, Cho Oyu tháng 10.

Rzucidlo 45 tuổi, sinh ngày 28 tháng 1 năm 1978, quê Auburn, bang Massachusetts.

Cô làm nghề chuyên viên thẩm mỹ.

Đây là chi tiết hay bị kể sai nhất về cô, và sẽ nói lại ở phần cuối bài.

Cả hai đều đã leo xong mười ba trong mười bốn đỉnh.

Cả hai đều chỉ còn Shishapangma.

Cả hai đều có mặt trên núi ấy cùng một mùa, cùng một tuần, và cùng nhắm một buổi sáng.

Đi cùng họ là hai người dẫn đường.

Người của Gutu là Mingmar Sherpa, 27 tuổi, thuộc công ty Elite Exped — một số nguồn viết tên anh là Migmar.

Người của Rzucidlo là Tenjen "Lama" Sherpa, 35 hoặc 36 tuổi, quê huyện Sankhuwasabha vùng Makalu, thuộc Seven Summit Treks.

Ba tháng trước đó, tháng 7 năm 2023, chính Tenjen vừa cùng nữ leo núi Na Uy Kristin Harila hoàn tất mười bốn đỉnh tám nghìn mét trong 92 ngày.

Đó là kỷ lục tốc độ của thế giới.

Lập xong kỷ lục, anh quay lại làm việc cũ: dẫn khách.

Mùa thu năm 2023 ở dãy Himalaya có gió rất mạnh và tuyết dày.

Đó là hai điều kiện sinh ra loại tuyết lở nguy hiểm nhất trên cao: tuyết lở tấm do gió.

Gió thổi tuyết mới thành từng mảng nén chặt, đắp lên một lớp tuyết cũ mà nó chưa kịp dính vào.

Mảng ấy nằm đó, trông như mặt tuyết bình thường.

Chuyên gia Himalaya Alan Arnette nhắc lại nguyên tắc mà dân leo núi nào cũng thuộc: sau một đợt tuyết rơi, chờ 24 đến 48 tiếng cho các lớp tuyết liên kết lại rồi hãy đi.

Không đoàn nào trên Shishapangma tuần ấy chờ đủ.

Chuyện xảy ra

Trước ngày lên đỉnh, cả nhóm mắc kẹt ở Trại 2.

Lý do không phải thời tiết.

Lý do là không đoàn nào chịu bỏ người và công ra lắp dây bảo hiểm cho đoạn phía trên.

Trên núi cao, dây bảo hiểm là việc chung: một đoàn lắp, mọi đoàn dùng, và thường thì các đoàn chia nhau chi phí lẫn nhân lực.

Ở đây thì hai đoàn đang đua nhau, và chuyện chia việc không xảy ra.

Đoàn của Gutu còn gặp thêm rắc rối trên đường tới núi: họ bị giữ lại, bò yak chở hàng không tới đúng hẹn, và cuối cùng họ phải bỏ lại toàn bộ túi hành lý, chỉ mang theo đúng những thứ cần cho đợt đánh đỉnh.

Về sau, một số thành viên trong đoàn cô nghi ngờ rằng phía đối thủ đã tác động để làm chậm họ.

Cần nói rõ ba điều về nghi ngờ này.

Nó là nghi ngờ, không phải kết luận.

Nó do chính người trong đoàn Gutu — tức phía chịu thiệt — nêu ra.

Và chính bản tin đăng nó, của Explorersweb, viết thẳng rằng không có bằng chứng nào, chỉ dùng chữ "có thể đã".

Không cơ quan nào từng xác nhận điều đó, và người bị nghi đã chết, không thể lên tiếng.

Bài này ghi lại nghi ngờ ấy đúng như tư cách của nó, và dừng ở đó.

Ngày thứ Bảy 7 tháng 10 năm 2023, khoảng 52 người đang trong đợt chinh phục đỉnh Shishapangma.

Họ đến từ Mỹ, Anh, Romania, Albania, Ý, Nhật Bản, Pakistan.

Về giờ giấc, các nguồn không thống nhất: nguồn chuyên ngành ghi "buổi sáng" khi đoàn đang lên đỉnh, một số bản tin Mỹ ghi "chiều thứ Bảy".

Bài này không chốt giờ, chỉ chốt ngày.

Rzucidlo và Tenjen Lama đi trước, và ở cao hơn.

Họ chọn tuyến cắt ngang, đi thẳng lên đỉnh chính.

Gutu và Mingmar Sherpa đi tuyến kinh điển, men theo sống núi qua đỉnh Trung tâm.

Đến một điểm, đoàn của Gutu dừng lại gần một tiếng đồng hồ.

Rồi họ đổi hướng, rời sống núi và cắt ngang qua sườn.

Ở độ cao khoảng 7.800 mét, trận tuyết lở thứ nhất đổ xuống.

Nó cuốn Anna Gutu và Mingmar Sherpa.

Cả hai chết.

Từ vị trí phía trên, Rzucidlo, Tenjen Lama và một người dẫn đường khác tên Kami Rita Sherpa nhìn thấy trận tuyết lở ấy cuốn ba đến bốn người ở phía dưới.

Người Kami Rita Sherpa này không phải người giữ kỷ lục leo Everest nhiều lần cùng tên — các nguồn nói rõ đó là hai người khác nhau.

Sau khi nhìn thấy, nhóm phía trên đi tiếp.

Khoảng hai tiếng sau, ở cùng khu vực đó, trận tuyết lở thứ hai đổ xuống.

Nó cuốn Gina Marie Rzucidlo và Tenjen "Lama" Sherpa.

Cả hai mất tích.

Ngoài bốn người chết, ít nhất ba người khác bị thương: Kami Rita Sherpa, Mitra Bahadur Tamang và Karma Gyalzen Sherpa.

Tổng cộng hai trận tuyết lở đánh trúng ít nhất bảy người.

Có một nhân chứng ước lượng nhóm khi ấy chỉ còn cách đỉnh chừng 300 feet, tức khoảng 90 mét.

Con số đó không khớp với mốc 7.800 mét mà đa số nguồn ghi.

Đây là ước lượng bằng mắt của người đang ở trên núi, không phải một phép đo, và bài này ghi lại cả hai thay vì chọn lấy một con số cho gọn.

Cuộc tìm kiếm

Thi thể Anna Gutu và Mingmar Sherpa được tìm thấy.

Rzucidlo và Tenjen Lama thì không.

Ngày thứ Hai 9 tháng 10, nhà chức trách Trung Quốc tuyên bố Rzucidlo đã chết.

Hai ngày sau trận tuyết lở, và không có thi thể.

Trung Quốc đóng cửa Shishapangma cho phần còn lại của mùa thu năm ấy, vì tuyết trên núi vẫn bất ổn.

Thi thể Gutu và Mingmar nằm lại trên núi qua cả mùa đông.

Phải đến tháng 5 năm 2024 — bảy tháng sau — một đội của Nirmal "Nims" Purja mới lên đưa hai người xuống.

Việc ấy mất ba ngày.

Hai thi thể được chuyển về Kathmandu.

Còn Rzucidlo và Tenjen Lama thì đến nay vẫn nằm đâu đó trên sườn núi ấy.

Kristin Harila — người vừa cùng Tenjen lập kỷ lục 92 ngày ba tháng trước đó — có ý định tổ chức một chuyến đi tìm anh.

Chính quyền Trung Quốc từ chối cấp phép.

Thông báo về việc từ chối được đưa ra vào tháng 1.

Người dẫn đường vừa lập kỷ lục thế giới về tốc độ leo mười bốn đỉnh, ba tháng sau nằm lại trên đỉnh thứ mười bốn của một người khác, và không ai được phép lên tìm anh.

Vì sao không kịp

Câu hỏi dễ nhất là hỏi vì sao có tuyết lở.

Câu trả lời cho câu ấy đơn giản: gió mạnh, tuyết dày, tuyết lở tấm.

Đó là điều kiện khí tượng, và nó xảy ra hàng năm trên các ngọn núi ấy.

Câu hỏi khó hơn là vì sao có bảy người đứng đúng chỗ đó vào đúng ngày đó.

Và câu trả lời cho câu ấy không nằm trong khí tượng.

Trước hết là chuyện chờ.

Nguyên tắc chờ 24 đến 48 tiếng sau tuyết rơi không phải luật, không ai cưỡng chế, không ai phạt.

Nó chỉ là điều người ta làm khi không có gì thúc.

Ở đây có thứ thúc.

Cả hai đoàn đều đã leo mười ba đỉnh, mùa leo sắp hết, và một trong hai người sẽ là người đầu tiên còn người kia là người thứ hai.

Người thứ hai không có tên trong bất cứ danh sách nào.

Chờ 48 tiếng ở đây không đơn thuần là chờ 48 tiếng, mà là chấp nhận khả năng người kia lên trước mình.

Nguyên tắc an toàn nào cũng chỉ đứng vững khi việc tuân theo nó không khiến người ta mất thứ họ đang đuổi.

Thứ hai là chuyện dây bảo hiểm.

Việc cả nhóm kẹt ở Trại 2 vì không đoàn nào chịu lắp dây không phải chuyện thiếu người hay thiếu tiền.

Nó là hệ quả trực tiếp của việc hai đoàn coi nhau là đối thủ chứ không phải bạn đường.

Trên núi cao, hợp tác giữa các đoàn không phải phép lịch sự mà là hạ tầng an toàn: ai lắp dây, ai mở đường, ai chờ ai, ai báo cho ai biết chỗ nào tuyết xấu.

Khi hạ tầng ấy hỏng, nó dồn tất cả mọi người vào cùng một cửa sổ thời gian hẹp.

Thứ ba là chuyện đổi tuyến.

Gutu đang đi tuyến kinh điển theo sống núi.

Sống núi thường an toàn hơn sườn dốc, vì tuyết không tích thành mảng dày trên đó.

Cô dừng gần một tiếng, rồi rời sống núi và cắt ngang sườn — đúng loại địa hình mà tuyết lở tấm xảy ra.

Nguồn không cho biết vì sao có quyết định đó.

Điều nguồn cho biết là ở phía trên, trên tuyến cắt ngang, đối thủ của cô đang đi trước và đang ở cao hơn.

Thứ tư, và đây là chỗ khó nói nhất: sau khi nhìn thấy trận tuyết lở thứ nhất cuốn người phía dưới, nhóm phía trên đi tiếp.

Không nguồn nào ghi lại họ đã nói gì với nhau lúc ấy, và bài này không đoán thay họ.

Chỉ có thể ghi lại điều đã xảy ra: họ đã nhìn thấy, họ đã đi tiếp, và hai tiếng sau cùng loại tuyết ấy đổ xuống chỗ họ.

Cuối cùng là danh sách những thứ không có mặt trong vụ này.

Không có trực thăng — ở độ cao 7.800 mét, trực thăng cứu hộ hầu như vô dụng.

Không có đội cứu hộ chuyên nghiệp túc trực, vì trên núi cao người cứu nhau là người leo bên cạnh.

Không có một chỉ huy chung cho cả tuyến, vì đoàn của Rzucidlo gồm người của nhiều công ty khác nhau và không rõ ai là người ra quyết định cuối cùng — Explorersweb có hẳn một bài riêng về đúng vấn đề đó.

Không có bản tin cảnh báo tuyết lở kiểu như ở các khu trượt tuyết châu Âu.

Không có cơ quan nào bắt các đoàn phải chờ đủ 48 tiếng.

Không có ai đứng ở Trại 2 để nói với 52 con người rằng hôm nay tuyết chưa liên kết và tất cả cùng lùi lại một ngày.

Không có cơ chế nào buộc hai đoàn đang đua nhau phải chia việc lắp dây, dù chính việc không chia ấy đã dồn cả nhóm vào cùng một cửa sổ thời gian.

Và không có giải thưởng, không có huy chương, không có tiền cho người phụ nữ Mỹ đầu tiên leo đủ mười bốn đỉnh — chỉ có việc được ghi tên trước một người khác.

Sau khi mọi chuyện xảy ra, Mingma G, trưởng đoàn Imagine Nepal, nói một câu ngắn: mọi thứ đang diễn ra suôn sẻ, nhưng cuộc cạnh tranh giữa hai người phụ nữ đã phá hỏng tất cả.

Những điều nhiều người kể sai

"Gutu đi trước mở đường, người kia theo sau." Ngược lại. Rzucidlo và Tenjen Lama ở cao hơn và đi trước, trên tuyến cắt ngang. Gutu đi tuyến kinh điển phía dưới, dừng gần một tiếng rồi mới đổi hướng. Chi tiết này quan trọng vì nó quyết định ai nhìn thấy tai nạn của ai: chính vì ở trên cao mà nhóm của Rzucidlo nhìn xuống và thấy trận tuyết lở thứ nhất. Kể ngược lại là làm hỏng toàn bộ mạch nhân quả của vụ việc.

"Trận thứ hai đến khoảng nửa tiếng sau trận thứ nhất." Các nguồn ghi khoảng hai tiếng. Khoảng cách này không phải chi tiết vụn: nửa tiếng nghĩa là không kịp phản ứng, hai tiếng nghĩa là đã có đủ thời gian để cân nhắc quay xuống.

"Rzucidlo là người làm tài chính ở New York." Cô là chuyên viên thẩm mỹ, quê Auburn, bang Massachusetts. Còn người dẫn đường Mingmar Sherpa 27 tuổi — con số "247 tuổi" lan truyền trên mạng chỉ là lỗi khi bóc lời từ một video.

"Tin nhắn cuối của Rzucidlo gửi mẹ là 'chỉ còn 80 mét nữa là tới giấc mơ'." Không tra ra được nguồn nào cho câu này. Tin nhắn cuối đã xác minh của cô gửi gia đình là sáng ngày 4 tháng 10, và nội dung bình thường hơn nhiều: việc lên đỉnh chắc sẽ diễn ra trong vài ngày tới.

"Chính trọng lượng và bước chân của người leo làm sập tuyết." Không có nguồn chuyên gia nào kết luận như vậy. Các phân tích chuyên ngành chỉ nói tới điều kiện tuyết lở tấm do gió mạnh và tuyết dày. Tương tự, con số nhiệt độ âm 30 độ, quãng rơi 200 đến 300 mét, và mốc giờ "11 giờ sáng" đều không tra ra được nguồn nào xác nhận.

Còn lại gì

Danh hiệu người phụ nữ Mỹ đầu tiên leo đủ mười bốn đỉnh tám nghìn mét vẫn còn đó sau ngày 7 tháng 10 năm 2023.

Không ai trong hai người giành được nó.

Cái mà cuộc đua ấy quyết định không phải là ai thắng, mà là vị trí mỗi người đứng trên sườn núi vào buổi sáng hôm ấy: ai đi tuyến nào, ai chờ thêm bao lâu, ai đổi hướng, ai đi tiếp sau khi đã nhìn thấy.

Bốn người chết trong ngày hôm đó.

Hai người trong số họ đến vì kỷ lục của chính mình.

Hai người còn lại đến vì đó là việc họ làm để kiếm sống.

Mingmar Sherpa 27 tuổi được đưa xuống núi vào tháng 5 năm 2024.

Tenjen Lama Sherpa, người ba tháng trước đó vừa đi hết mười bốn ngọn núi cao nhất hành tinh trong 92 ngày, vẫn còn ở trên Shishapangma.

Nguồn

Bài viết tổng hợp từ các nguồn sau. Ảnh trong bài là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh hiện trường.

• Explorersweb — Shishapangma avalanche: two US women dead, missing — https://explorersweb.com/shishpangma-avalanche-two-us-women-dead-missing/
• Explorersweb — What Happened on Shishapangma: The Climbers Speak Out — https://explorersweb.com/what-happened-shishapangma-climbers-speak/
• Explorersweb — A Hard Lesson From Shishapangma: Leadership Needed — https://explorersweb.com/a-hard-lesson-from-shishapangma-leadership-needed/
• Alan Arnette — Autumn 2023 Himalayan Season: Deaths on Shishapangma — https://www.alanarnette.com/blog/2023/10/07/autumn-2023-himalayan-season-deaths-on-shishapangma/
• CBS News — US climber Anna Gutu, Mingmar Sherpa dead, 2 missing in avalanches on Shishapangma — https://www.cbsnews.com/news/us-climber-anna-gutu-mingmar-sherpa-dead-2-missing-avalanches-mount-shishapangma-tibet/
• Boston.com — Auburn mountaineer declared dead after avalanches in Tibet — https://www.boston.com/news/local-news/2023/10/10/auburn-mountaineer-declared-dead-missing-avalanches-tibet-gina-rzucidlo-mount-shishapangma/
• Climber Magazine — Four dead in tragic end to season on Shishapangma — https://www.climber.co.uk/news/four-dead-in-tragic-end-to-season-on-shishapangma/
• OnlineKhabar English — Tenjen Sherpa dies on Shishapangma — https://english.onlinekhabar.com/tenjen-sherpa-dies-shishapangma.html