Chiếc xe còn nổ máy giữa sa mạc và bốn người bỏ đi

Khi đội cứu hộ tới được chiếc bán tải, việc đầu tiên họ làm là thử nổ máy.

Máy nổ.

Bình xăng gần đầy.

Điều hoà bật lên vẫn thổi ra hơi lạnh.

Bánh xe lún trong cát, nhưng lún không sâu.

Trên xe không còn một giọt nước, chỉ còn một chai rượu trắng.

Bốn người từng ngồi trên chiếc xe đó đã bỏ nó lại và đi bộ.

Không ai trong bốn người ra tới đường.

Cách chỗ chiếc xe nằm khoảng hai mươi cây số là mặt đường nhựa, chừng nửa giờ chạy xe.

Cách chỗ một trong bốn người gục xuống mười hai cây số là một ngôi làng có người ở.

Bối cảnh

Chuyện xảy ra ở sa mạc Kumtag, rìa đông Lop Nur, địa phận huyện Nhược Khương, Tân Cương.

Cần nói rõ ngay: đây không phải vùng lõi Lop Nur.

Đây là phần rìa, thuộc Khu bảo tồn quốc gia lạc đà hoang dã Lop Nur, nơi cá nhân và đoàn du lịch không được tự ý vào.

Vùng lõi là chỗ người ta biến mất không dấu vết.

Chỗ này thì ngược lại: trên nền cát có sẵn vệt bánh xe của những đoàn đi trước, hằn rõ, chưa bị gió xoá.

Nó không phải hư không.

Nó là một cái bẫy khoảng cách.

Về khí hậu, con số quan trọng nhất không nằm trên không khí mà nằm dưới chân.

Nhiệt độ không khí ban ngày tháng 7 ở đây vượt 40 °C.

Nhiệt độ mặt cát được các nguồn ghi nhận trong khoảng 60–70 °C, có báo ghi "vượt 70 °C".

Trong lòng bồn địa Tarim, một trạm quan trắc có công bố số liệu từng đo được nhiệt độ mặt đất lên tới 80 °C vào mùa hè.

Nghĩa là sa mạc ở đây tấn công từ dưới lên: nóng xuyên qua đế giày, và hắt ngược lên mặt người đi bộ.

Lượng mưa cả năm ở vùng này chỉ vài chục milimét, trong khi lượng bốc hơi hằng năm được đo ở Lop Nur lên tới hơn 2.700 milimét.

Người dân quanh vùng gọi tháng 7 và tháng 8 là mùa "không làm việc".

Đoàn xe thì chọn đúng cuối tháng 7.

Người tổ chức là chủ một tiệm độ xe ở Thành Đô, rủ khách quen của tiệm đi xuyên sa mạc.

Các nguồn báo chí Trung Quốc ghi quy mô đoàn vênh nhau: chín xe khách cộng hai xe dẫn đường, mười một xe hơn hai mươi người, hoặc mười một xe khoảng ba mươi người lúc xuất phát.

Cách nói an toàn là khoảng mười chiếc xe, trên hai mươi người.

Họ thuê một người dẫn đường ở Đôn Hoàng với giá 9.800 tệ mỗi người.

Con số 9.800 tệ này cần nhớ, vì cuối bài nó sẽ quay lại.

Người dẫn đường ấy, các nguồn gọi là Lão Giả, không phải tay mơ.

Ông dẫn tuyến Lop Nur từ năm 2018 và đã đi bốn mươi đến năm mươi chuyến.

Đây là chi tiết mà rất nhiều bản kể lại trên mạng nói sai, và nói sai theo hướng dễ chịu hơn sự thật.

Nếu người chết là một kẻ mới vào nghề, câu chuyện sẽ gọn gàng: thiếu kinh nghiệm nên chết.

Nhưng người chết là người thuộc tuyến nhất trong đoàn.

Lộ trình dự kiến khoảng 470 km, chạy trong ba ngày: từ Đôn Hoàng xuống phía nam, qua huyện A Khắc Tái, vào khu hoang dã An Nam Bá, rồi cắt vào sa mạc Kumtag.

Trên lịch trình có một điểm dừng chụp ảnh: đài tưởng niệm Bành Gia Mộc, nhà khoa học mất tích ở Lop Nur năm 1980.

Nó được xếp vào chương trình như một chỗ check-in.

Chuyện xảy ra

Ngày 22/7/2023, đoàn xe vào sa mạc.

Sự cố đầu tiên không phải bão cát mà là nhiên liệu.

Tối 23/7, xe tiếp dầu chở nhiên liệu vào cho đoàn.

Ba chiếc trong đoàn — hai bán tải Ram TRX và một Land Cruiser biển Quảng Đông — cần xăng chỉ số 95 hoặc 98.

Nhiên liệu chở vào là xăng 92.

Sáng 24/7, hai chiếc Ram TRX chết máy, chiếc Land Cruiser tụt công suất.

Đoàn tìm cách chữa bằng cách pha thêm xăng chỉ số cao.

Trong lúc đó, khoảng bốn mươi lít dầu diesel bị đổ nhầm vào chiếc Ram TRX màu trắng.

Không nguồn nào chốt được ai là người đổ nhầm.

Để xả diesel ra, họ tháo bình xăng.

Ống dẫn nhiên liệu bị rách trong lúc tháo.

Chiếc xe hỏng hẳn, không cách nào chữa tại chỗ.

Chủ chiếc Ram TRX trắng và bạn gái mất hứng, đòi bỏ chuyến.

Nhóm trên chiếc Land Cruiser Quảng Đông cũng xin quay ra.

Đoàn tách làm hai.

Phần lớn đoàn đi tiếp theo lộ trình.

Bảy người quay ra trên hai chiếc xe.

Điểm cần chú ý: nhóm quay ra không đi lại đường cũ mà cắt về hướng đông bắc, vì hướng đó gần đường nhựa hơn nhiều — chỉ chừng nửa giờ chạy xe.

Đây là một tính toán hợp lý, và nó là lý do khiến mọi người trong đoàn coi chặng quay ra là chặng dễ.

Người dẫn đường tin vào điều đó đến mức để lại phần lớn nước và thức ăn cho nhóm lớn.

Chiếc điện thoại vệ tinh trên xe ông đã được đưa cho xe chở dầu ngay sáng hôm ấy.

Ở đây có một nghịch lý mà các nguồn mâu thuẫn nhau và cả hai đều có lý.

Bản tin quốc tế ghi đoàn chỉ mang thức ăn và nhiên liệu cho hai ngày, không có điện thoại vệ tinh.

Một nhiếp ảnh gia trong đoàn thì kể đoàn mang nước và thức ăn cho khoảng sáu ngày, có GPS, lốp dự phòng, dây kéo, đồ sửa xe và bốn chiếc điện thoại vệ tinh.

Cả hai có thể cùng đúng, ở hai phạm vi khác nhau.

Cả đoàn thì đủ.

Bảy người tách ra thì thiếu.

Dự trữ của một đoàn không cứu được người bị tách khỏi đoàn đó.

Đi được khoảng mười cây số, chiếc Land Cruiser chết máy lần nữa.

Ba người trên xe được bảo cứ chờ, khoảng hai tiếng sẽ có xe quay lại đón, và họ được để lại phần lớn nước.

Bốn người còn lại lên chiếc bán tải Giang Hoài chạy tiếp.

Chạy thêm chừng ba mươi cây số thì bánh xe lún trong cát.

Theo ảnh hiện trường và phân tích của người cứu hộ, xe lún không nặng.

Bốn người trên xe mang theo lượng nước đủ khoảng một ngày.

Họ không có điện thoại vệ tinh.

Rồi họ rời xe.

Người dẫn đường đi về hướng đông, một mình.

Ba người còn lại đi về hướng đông chếch nam, sáng hôm sau.

Ngày 26/7, nhóm lớn ra khỏi sa mạc và báo công an huyện Nhược Khương.

Ngày 27/7, lực lượng tìm kiếm tìm thấy chiếc bán tải và ba thi thể.

Ngày 29/7, hơn 13 giờ, ông Lưu Kiệt — một trong những người tham gia tìm kiếm — tìm thấy người thứ tư, là người dẫn đường.

Các con số khoảng cách sau đó dựng lại toàn bộ câu chuyện.

Người dẫn đường đi được 8,1 km tính từ chiếc xe.

Ba người kia đi được 7,8 km.

Hai điểm đó cách nhau 3,2 km.

Từ chỗ người dẫn đường gục xuống tới làng Vọng Thư, nơi có người ở, là 12 km.

Từ chiếc xe ra tới đường nhựa và tới đồn công an gần nhất là khoảng 20 km.

Nghĩa là người thuộc tuyến nhất đoàn đã đi được gần một nửa quãng đường ra, rồi dừng lại vĩnh viễn.

Chiếc xe thứ hai

Cùng ngày hôm đó, cách chỗ ấy khoảng mười cây số, ba người ngồi trong chiếc Land Cruiser chết máy.

Hoàn cảnh của họ, trên giấy, tệ hơn.

Xe của họ hỏng thật, không phải chỉ lún cát.

Họ cũng không có điện thoại vệ tinh.

Họ cũng được hứa hai tiếng nữa sẽ có xe quay lại, và cũng không có xe nào quay lại.

Theo lời kể của người trong đoàn, đây là những gì họ làm.

Họ không bỏ xe.

Họ ngủ trong xe hai đêm.

Họ thả flycam lên làm mắt, và nhìn thấy hai chiếc xe hỏng cách đó khoảng mười cây số — những chiếc xe mà họ biết là trên đó còn nước.

Khi quyết định đi lấy nước, họ chỉ đi vào lúc trời mát.

Họ đặt một hạn chót cứng cho chính mình: phải quay về xe trước 12 giờ trưa.

Họ giữ đúng hạn đó.

Chuyến đi mang về hai mươi chín chai nước và hai lon bia, đủ sống thêm nhiều ngày.

Họ xếp một mũi tên bằng đá trên nền đất, chỉ về phía chiếc xe của mình, để người đi ngang biết đường tìm.

Rồi họ ở yên tại chỗ cho tới khi được tìm thấy.

Cả ba sống.

Báo chính thống xác nhận nhóm ba người sống sót nhờ ở lại xe; các chi tiết cụ thể như số chai nước hay mũi tên đá đến từ lời kể của người trong đoàn, không có trong thông cáo.

Nhưng nguyên tắc thì rõ và không phụ thuộc vào chi tiết nào: họ coi chiếc xe là căn cứ, và mọi chuyến ra khỏi căn cứ đều có giờ về.

Nhóm kia coi chiếc xe là thứ đã hỏng, và bỏ nó.

Cùng một sa mạc.

Cùng một ngày.

Cùng cảnh bị bỏ lại và bị hứa suông.

Khác nhau đúng một quyết định.

Vì sao có xe vẫn chết

Câu hỏi tự nhiên là: ngồi trong ô tô giữa sa mạc chẳng phải cũng chết ngộp sao?

Đúng — nhưng chỉ khi máy đã tắt.

Kính xe cho bức xạ mặt trời đi vào và chặn nhiệt hồng ngoại thoát ra; khoang xe kín thì gần như không có đối lưu.

Với không khí ngoài trên 40 °C và mặt cát 60–70 °C, nhiệt trong một chiếc xe tắt máy leo vượt nhiệt ngoài trời chỉ trong mười lăm đến ba mươi phút.

Ngồi trong đó tệ hơn đứng ngoài.

Nhưng khi máy còn nổ, mọi thứ đảo ngược hoàn toàn.

Điều hoà chạy biến chiếc xe thành căn phòng lạnh duy nhất trong bán kính hàng chục cây số.

Chiếc bán tải Giang Hoài có đủ ba điều kiện đó: máy tốt, bình xăng gần đầy, điều hoà hoạt động.

Ở chế độ nổ không tải, một chiếc bán tải tiêu thụ cỡ 0,7 đến 1,2 lít xăng mỗi giờ.

Với bình gần đầy, phép tính đơn giản cho ra khả năng duy trì điều hoà nhiều ngày liền — thừa sức chờ qua ngày 26/7, khi nhóm lớn ra ngoài báo tin, và qua ngày 27/7, khi lực lượng tìm kiếm tới nơi.

Đây là tính toán, không phải số đo, nhưng nó là tính toán mà chính người cứu hộ đã nói ra: nếu ở lại trong xe và nổ máy, họ có thể sống.

Ngay cả khi không có điều hoà, ngồi trong xe mở toang cửa vẫn hơn hẳn phơi nắng, vì được che bức xạ trực tiếp — thứ chiếm phần lớn tải nhiệt lên cơ thể.

Điểm thứ hai là bóng râm.

Ở sa mạc Kumtag, ngoài chính chiếc xe ra thì không có bóng râm nào.

Giữa trưa, mặt trời gần thiên đỉnh nên bóng đổ của xe gần như bằng không, và cát dưới bóng vẫn 50–60 °C.

Nghĩa là bóng râm hữu dụng duy nhất nằm bên trong xe.

Bỏ xe là bỏ bóng râm, và bỏ vĩnh viễn — vì trong sa mạc phẳng, đi rồi thì không tìm lại được.

Điểm thứ ba là nước, và đây mới là chỗ chênh lệch lớn nhất.

Số đo thực địa trong sa mạc khô nóng cho thấy người đi bộ nhiều giờ đổ mồ hôi khoảng 1,2 lít mỗi giờ; các tài liệu sinh lý ghi người chưa thích nghi có thể tới 1,5 lít mỗi giờ.

Người ngồi yên trong bóng râm mất khoảng 0,3 đến 0,5 lít mỗi giờ.

Tức là ba đến bốn lần ít hơn.

Cùng một lượng nước trong tay, ngồi yên kéo dài thời gian sống gấp ba đến bốn lần so với đi bộ.

Bốn người mang nước đủ một ngày.

Ngồi yên trong xe có điều hoà, chỗ nước ấy đủ hơn hai ngày.

Đi bộ giữa trưa, chỗ nước ấy cạn trong ba đến bốn giờ.

Còn một nguồn nước nữa mà không có dấu hiệu họ đã dùng: két nước làm mát của xe chứa cỡ bốn đến năm lít, và trên xe có một thợ sửa xe, người biết cách lấy nó ra.

Điểm cuối cùng là cơ chế của cái chết.

Say nắng ác tính xảy ra khi nhiệt độ trung tâm cơ thể vượt khoảng 40 °C và cơ chế thải nhiệt sụp đổ.

Trong không khí trên 40 °C, chênh lệch nhiệt giữa cơ thể và môi trường gần như biến mất, nên cơ thể chỉ còn một cách duy nhất để hạ nhiệt: bay hơi mồ hôi.

Mà bay hơi thì đốt nước.

Càng mất nước thì càng ít mồ hôi, càng ít mồ hôi thì càng nóng.

Tài liệu đồng thuận chuyên môn mô tả đúng giai đoạn này: đổ mồ hôi, rồi tắt mồ hôi.

Khi mồ hôi tắt, thân nhiệt lao dốc mất kiểm soát.

Từ lúc bắt đầu lú lẫn tới lúc gục thường chỉ vài chục phút.

Cộng thêm mặt cát truyền nhiệt lên qua đế giày và hắt bức xạ phản chiếu vào người từ dưới lên, tải nhiệt khi đi bộ trên cát gấp bội so với đi trên đường nhựa cùng nhiệt độ không khí.

Còn một chi tiết địa lý ít người để ý: vì lệch múi giờ, thời điểm mặt trời đứng bóng ở vùng này rơi vào đầu giờ chiều theo giờ Bắc Kinh.

Nghĩa là khung giờ chết người không phải 12 giờ trưa như thói quen của người ở phía đông, mà muộn hơn.

Khoảng cách thực tế khớp với cơ chế này.

Người dẫn đường đi được 8,1 km rồi gục — tương ứng vài giờ đi bộ chậm dần trong nắng.

Ba người kia đi được 7,8 km, và đi lệch hướng.

Đi lệch không phải vì họ kém: trên địa hình không có mốc, con người không giữ được đường thẳng, cơ thể tự bẻ thành đường cong.

Những điều nhiều người kể sai

"Da các nạn nhân bị carbon hoá."

Đây là chi tiết lan mạnh nhất, và nó sai.

Cụm "thi thể carbon hoá" xuất phát từ mạng xã hội và báo lá cải, không có trong thông cáo của công an huyện Nhược Khương — thông cáo đó chỉ ghi "tử nạn" và không mô tả thi thể.

Chính ông Lưu Kiệt, người trực tiếp tìm thấy thi thể thứ tư, đã bác bỏ trực tiếp chuyện này trong phỏng vấn.

Về mặt vật lý cũng không thể: protein cần trên 150 °C mới carbon hoá, còn mặt cát ở đây khoảng 70 °C.

Kết luận pháp y ghi nguyên nhân tử vong là say nắng ác tính, không phải bỏng nhiệt.

Chi tiết này lan được vì nó nghe kinh khủng, và cái kinh khủng lan nhanh hơn cái đúng.

"Người dẫn đường mới vào nghề hai ba năm."

Sai, và sai theo hướng làm câu chuyện dễ chịu hơn thực tế.

Bài điều tra dài nhất về vụ này ghi rõ ông dẫn tuyến Lop Nur từ năm 2018, đã đi bốn mươi đến năm mươi chuyến.

Người quen tuyến nhất đoàn là người chết đầu tiên.

Điều đó khó chấp nhận hơn nhiều so với giả thuyết "tay mơ", nên nó bị thay bằng giả thuyết dễ nuốt.

"Mười xe, hai mươi ba người; nạn nhân nam sinh 1967, nữ sinh 1987."

Những con số cụ thể đến mức đó không có nguồn.

Các báo chính thống ghi quy mô đoàn vênh nhau giữa chín, mười và mười một xe; số người từ hơn hai mươi tới khoảng ba mươi.

Họ tên và tuổi hai du khách tử nạn không được cơ quan chức năng công bố, nên mọi con số tuổi đang lưu hành đều là suy đoán.

Họ của người tổ chức cũng vậy: một bản kể ghi họ Chu, bài điều tra thì dùng bí danh.

Không xác minh được thì không nêu.

"Họ chết ở giữa Lop Nur, nơi không ai tới được."

Cũng không đúng.

Chỗ họ chết là sa mạc Kumtag ở rìa đông, thuộc khu bảo tồn, không phải vùng lõi Lop Nur.

Chiếc xe nằm cách đường nhựa khoảng hai mươi cây số.

Thi thể người dẫn đường nằm cách một ngôi làng có người mười hai cây số.

Trên nền cát quanh đó có vệt bánh xe của những đoàn đi trước.

Đây không phải chỗ tận cùng thế giới.

Đây là chỗ chỉ cần một chiếc xe nổ máy thêm hai ngày là đủ.

Sau đó

Công an huyện Nhược Khương lấy lời khai toàn bộ người trong đoàn, làm giám định ADN để nhận dạng nạn nhân, và kiểm định xe cùng mẫu nhiên liệu.

Kết luận giám định xác định người dẫn đường chết ngày 26/7 do say nắng ác tính, và loại trừ khả năng án mạng.

Cần ghi thẳng một điều: bản kết luận điều tra đầy đủ mà cơ quan chức năng nói sẽ công bố thì không tìm thấy.

Cũng không tìm thấy thông tin nào về việc khởi tố hình sự người tổ chức, về một mức xử phạt hành chính cụ thể cho vụ này, hay về một vụ kiện dân sự nào giữa gia đình nạn nhân và người tổ chức.

Không có nguồn nghĩa là không viết, chứ không phải là không có.

Cái tra ra được là khung chế tài.

Điều 34 Điều lệ Khu bảo tồn thiên nhiên Trung Quốc quy định: vào khu bảo tồn không xin phép thì bị phạt tiền từ 100 đến 5.000 tệ.

Khung đó từng được áp kịch trần trong thực tế.

Năm 2017, một đoàn 49 người với 16 xe trong một chiến dịch quảng bá của hãng Land Rover vượt trái phép chính khu bảo tồn lạc đà hoang dã này, và mỗi người bị phạt mức tối đa 5.000 tệ.

Cùng năm đó, năm người đi ba xe vào vùng lõi cũng bị phạt 5.000 tệ mỗi người.

Đến tháng 4/2025, quy định được siết lại.

Thông cáo của cơ quan quản lý lâm nghiệp và đồng cỏ Tân Cương cấm tuyệt đối mọi tổ chức, cá nhân tự ý vào khu bảo tồn; và lần này cấm luôn cả việc chiêu mộ khách, rao bán tour xuyên khu bảo tồn trên mạng — đúng mô hình mà chuyến đi năm 2023 đã dùng.

Người vi phạm bị đưa vào danh sách đen, bị xử phạt hành chính, buộc khôi phục hiện trạng, và trường hợp phá hoại nghiêm trọng thì chuyển cơ quan công an truy cứu hình sự.

Có một điều khoản đáng chú ý hơn cả tiền phạt: người vượt trái phép phải tự chịu toàn bộ chi phí cứu hộ và mọi hậu quả thương vong.

Đó là phần bù cho chỗ hổng mà vụ 2023 phơi ra.

Vì đây mới là con số cuối cùng của câu chuyện.

Mức phạt tối đa cho hành vi tự ý vào khu bảo tồn là 5.000 tệ.

Phí dẫn đường mà mỗi người trong đoàn đã trả để được vào đó là 9.800 tệ.

Giá của việc bị bắt bằng khoảng một nửa giá của tấm vé.

Nguồn

Bài viết tổng hợp từ các nguồn sau. Ảnh trong bài là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh hiện trường.

• Global Times — "Four people found dead after illegally entering Lop Nur nature reserve" — https://www.globaltimes.cn/page/202307/1295269.shtml
• Trung Quốc Tân Văn Chu San (中国新闻周刊) — "自驾罗布泊4人遇难，到底发生了什么？" — https://www.inewsweek.cn/society/2023-08-11/19441.shtml
• Tam Liên Sinh Hoạt Chu San (三联生活周刊) — "罗布泊自驾4人遇难：被轻视的无人区致命越野" — https://www.lifeweek.com.cn/h5/article/detail.do?artId=210074
• Nam Phương Đô Thị Báo (南方都市报) — "难以穿越的'死亡之海'：4人自驾擅闯罗布泊遇难事件前后" — https://m.mp.oeeee.com/a/BAAFRD000020230811830397.html
• Tencent News — "4人遇难，罗布泊事件的真相来了！搜救人员详细解析" (lời kể ông Lưu Kiệt) — https://news.qq.com/rain/a/20230812A026V700
• Hổ Khứu (虎嗅) — "寻找老贾：罗布泊里的死亡与真相" — https://m.huxiu.com/article/2040521.html
• Tân Hoa Xã — "路虎车队非法穿越罗布泊野骆驼保护区 参与人员被处以最上限处罚" (7/12/2017) — http://www.xinhuanet.com//politics/2017-12/07/c_1122076033.htm
• Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ Tân Cương — Thông cáo về việc cấm vượt trái phép khu bảo tồn Lop Nur (14/4/2025) — https://lcj.xinjiang.gov.cn/lcj/gggs/202504/d0543e569e884eba9bf049c216527058.shtml