Khe đá 89 mét và người không về từ hang Bossi

Có một chỗ trong hang ấy chỉ lọt vừa một người.

Không phải chật, không phải khó — mà là chỉ vừa đúng một người, không hơn.

Nó nằm ở độ sâu tám mươi chín mét, chỗ sâu nhất, lạnh nhất, tối nhất của toàn bộ hệ hang.

Và nó là chỗ duy nhất nối hai nửa của cái hang đó lại với nhau.

Nghĩa là ai muốn đi hết hang, lúc về đều phải chui qua đấy.

Từng người một.

Nghĩa là ở đúng cái điểm nguy hiểm nhất của cả chuyến lặn, quy tắc quan trọng nhất của lặn hang — không bao giờ rời bạn lặn — buộc phải tạm thời sụp đổ.

Chiều Chủ nhật 29 tháng 10 năm 2006, hai thợ lặn người Ý chui qua khe đá đó.

Lúc về, chỉ một người ra tới cửa hang.

Bối cảnh

Sorgente Bossi là một mạch nước karst nằm giữa hai làng Arogno và Rovio, bang Ticino, Thuỵ Sĩ.

Người địa phương gọi nó là "Böss".

Miệng hang nằm ở cao độ bốn trăm mười mét, dưới chân Monte Generoso — ngọn núi cao một nghìn bảy trăm lẻ một mét, sát biên giới Ý, không xa hồ Lugano.

Nhìn từ bên ngoài, nó chỉ là một chỗ nước chảy ra từ vách đá vôi.

Bên trong thì khác hẳn.

Từ cửa hang, lối đi chìm xuống dưới nước và không nổi lên nữa trong một quãng rất dài.

Giới lặn hang gọi đoạn ngập hoàn toàn như thế là siphon.

Siphon chính của Bossi dài khoảng ba trăm chín mươi mét, theo số liệu đăng trên tạp chí *Vivere la Montagna* và được LiberaTV trích lại.

Ba trăm chín mươi mét ấy là quãng đường bơi xuyên trong lòng đá, không phải độ sâu.

Độ sâu là một con số khác, và nó mới là chỗ hiểm.

Hang có hình chữ V.

Từ cửa, lối đi đổ dốc xuống.

Tới khoảng âm sáu mươi mét thì hang chẽ đôi: một nhánh ngoặt trái, rất hẹp, phủ bùn sét dày, ngược lên phía mặt đất; một nhánh rẽ phải, tiếp tục đi xuống.

Nhánh phải đi xuống tới đáy của toàn hệ hang — âm tám mươi chín mét.

Ở đúng chỗ ấy là cái khe.

Chui lọt khe rồi, lối đi bắt đầu dốc ngược lên phía bên kia, và cuối cùng trồi lên mặt nước bên trong lòng Monte Generoso, nơi có một hệ hang khô nằm sâu trong ruột núi.

Hình chữ V ấy có một hệ quả tàn nhẫn mà người không lặn hang ít khi nghĩ tới.

Trên đường về, thợ lặn không đơn giản là bơi ngược ra.

Anh ta đang ở phía bên kia, ở chỗ nông hơn, và muốn về nhà thì phải lặn xuống sâu lại một lần nữa — xuống lại âm tám mươi chín mét, chui lại cái khe — rồi mới bắt đầu leo lên được.

Ở phần lớn các hang khác, gặp sự cố thì đường thoát là đường đi lên.

Ở Bossi, đường thoát bắt đầu bằng một lần đi xuống.

Bossi còn hai đặc tính nữa, cả hai đều được ghi chép rõ.

Thứ nhất, hang này chẽ nhánh nhiều lần chứ không phải một lần.

Trang dự án của nhóm cavediver.ch mô tả rằng ở phía sau khe hẹp, "hang chẽ ra nhiều lần nhưng chỉ một nhánh dẫn tới điểm trồi lên".

Đi sai nhánh ở Bossi không phải là chuyện tưởng tượng — nó là đặc điểm địa hình có thật, ghi trong tài liệu kỹ thuật của chính những người đo vẽ hang.

Thứ hai là bùn.

Trần và vách hang này rỉ ra trầm tích sét mịn, hiện tượng mà tài liệu tiếng Đức gọi là "Perkolation".

Cùng nguồn ấy ghi rằng ở đoạn dốc ngược sau khe hẹp, tầm nhìn "bị đục đi rất mạnh"; còn nhánh trái thì "đục cực độ vì lớp bùn sét dày".

Một báo cáo lặn thực địa đăng trên CaveAtlas ngày 10 tháng 7 năm 2010 ghi ngắn gọn: tầm nhìn tốt cho tới đáy, nhưng ngay tại khe hẹp tám mươi chín mét có trầm tích rơi từ trần xuống.

Bài của LiberaTV mô tả bằng ngôn ngữ đời thường hơn: nước ở đây có thể trong vài giây trở nên đục tới mức không nhìn thấy gì dù chỉ cách vài xăng-ti-mét.

Ghép hai đặc tính đó lại thì ra một chỗ như thế này: một hang nhiều ngã rẽ, mà chỉ một ngã rẽ là đúng, trong thứ nước có thể mù đi bất cứ lúc nào.

Lịch sử thăm dò Bossi dài và toàn những cái tên lớn của làng lặn hang châu Âu.

Năm 1974, Primo Meli — người làng Rovio — lặn xuống lần đầu và đạt âm bốn mươi bảy mét.

Năm 1985, Olivier Isler và Walter Keusen là những người đầu tiên chui lọt qua khe hẹp âm tám mươi chín mét và theo hang ngược lên tới âm bốn mươi mét ở phía bên kia.

Đầu thập niên 1990 — nguồn ghi 1992, có nguồn ghi 1993 — Luigi "Gigi" Casati là người đầu tiên trồi lên được mặt nước bên trong lòng Monte Generoso, khi ấy là kỷ lục thế giới về siphon sâu nhất có điểm nổi lên ở phía bên kia.

Năm 2005 và 2006, Casati cùng Jean-Jacques Bolanz đo vẽ hệ hang khô phía sau siphon, tổng cộng một nghìn bốn trăm bốn mươi bảy mét.

Chi phí để đi vào chỗ ấy rất lớn, theo nghĩa đen.

Bài trên LiberaTV cho biết mỗi thợ lặn ở Bossi có thể phải kéo theo tới một trăm năm mươi ki-lô-gam vật tư.

Trước khi có thiết bị tuần hoàn kín và scooter đẩy dưới nước, một lượt xuyên siphon cần hơn hai tiếng dừng giảm áp trên đường về.

Nhóm cavediver.ch nói thẳng rằng xuyên siphon này bằng bình hở là "một trận đánh vật vã và tốn kém" chỉ tính riêng tiền khí.

Tính tới cuối năm 2006, Sorgente Bossi chưa từng lấy mạng ai.

Chuyện xảy ra

Đầu giờ chiều Chủ nhật 29 tháng 10 năm 2006, hai thợ lặn hang người Ý xuống nước ở cửa Bossi.

Hai người.

Không phải bốn.

Điểm này quan trọng và sẽ được nói lại ở phần cuối bài, vì nó là chỗ mà phần lớn các bản kể lại trên mạng đã sai.

Cả hai đều là người Ý; những thợ lặn Thuỵ Sĩ xuất hiện trong câu chuyện này là đội cứu hộ, và họ chỉ đến vào hôm sau.

Kế hoạch của hai người, theo tường thuật của thợ lặn cứu hộ Pedro Balordi đăng trên niên san hang động Thuỵ Sĩ *Untergrund* số 2007, là đi hết siphon: chui qua đoạn ngập, trồi lên khoang khô bên trong lòng núi, nghỉ, rồi lặn ngược ra.

Đó là một chuyến lặn dài, có kế hoạch, không phải một buổi xuống chơi.

Chuyện gì xảy ra ở phía trong thì không ai biết.

Điều duy nhất được ghi lại — bằng chính chữ của Balordi — là trên đường về, hai người bạn lặn đã lạc mất nhau.

Không có nhân chứng.

Không có thiết bị ghi hình nào của họ được công bố nội dung.

Không nguồn nào mô tả họ tách nhau ở mét nào, vì lý do gì, hay ai đi trước ai.

Cuối buổi chiều hôm ấy, một người ra tới cửa hang.

Người kia không ra.

Người mất tích tên là Mauro Campini, bốn mươi tuổi, quê Mantova, miền bắc nước Ý.

Danh tính người sống sót không được công bố; bản tin của Corriere della Sera ngày hôm sau chỉ gọi anh ta là "một người bạn" — số ít, khớp với tường thuật của Balordi.

Báo động được phát đi ngay chiều hôm đó.

Từ điểm này trở đi, mọi thứ đều có nguồn và có giờ giấc cụ thể, bởi vì từ điểm này trở đi mọi việc đều do các tổ chức cứu hộ thực hiện và ghi chép lại.

Cuộc tìm kiếm

Soccorso Speleologico của Ý được điều động, rồi tới Speleo Secours của Thuỵ Sĩ.

Không ai lặn xuống ngay trong đêm để tìm người.

Điều đó nghe có vẻ khó chấp nhận, nhưng nó là hệ quả bắt buộc của độ sâu.

Muốn cho một thợ lặn xuống tới âm bảy mươi mét rồi đưa anh ta lên an toàn, phải có sẵn các bình khí giảm áp đặt đúng chỗ trên đường về.

Không có chuỗi bình ấy thì người xuống tìm sẽ trở thành người thứ hai cần được tìm.

Cho nên việc đầu tiên của cả một đêm không phải là tìm kiếm, mà là dựng đường về.

Theo lời Luca Calzolari, phát ngôn viên của Soccorso Speleologico Nazionale, được Corriere della Sera dẫn lại, hai mươi mốt thợ lặn hang người Ý làm việc suốt đêm để đặt các trạm giảm áp dọc lối vào.

Bốn giờ sáng thứ Hai, tổ thứ nhất xuống tới âm hai mươi mốt mét và đặt ở đó ba bình oxy.

Bốn giờ năm mươi, tổ thứ hai xuống tới âm bảy mươi mét.

Ba bình oxy ở âm hai mươi mốt mét là một chi tiết cần ghi nhớ, vì lát nữa sẽ thấy nó bị kể lại sai theo một cách rất đặc trưng.

Sáng thứ Hai 30 tháng 10, hiện trường có hơn bốn mươi người: lính cứu hoả, cảnh sát, nhân viên chính quyền xã, y tế bang Ticino, cùng lực lượng cứu hộ hang động của cả hai nước.

Mười giờ mười tám phút, hai thợ lặn hang Thuỵ Sĩ là Pedro Balordi và André Gloor xuống nước.

Họ đi theo tuyến chính, xuống tới đáy, chui qua khe hẹp âm tám mươi chín mét.

Vừa qua khỏi khe, ở đoạn hang đang dốc ngược lên phía bên kia, Balordi tìm thấy Mauro Campini.

Anh đã chết.

Độ sâu tại điểm tìm thấy, theo Balordi — người trực tiếp nhìn thấy và tự tay đưa thi thể đi — là âm bảy mươi mét.

Con số này cần một chú thích, và bài viết này ghi ra thay vì giấu đi.

Báo chí Ý đương thời, gồm Corriere della Sera và VareseNews, đưa tin thi thể ở âm tám mươi chín mét, "kẹt trong khe hẹp".

Cổng tin hang động Ý Scintilena ghi "khoảng tám mươi mét".

Ba con số, ba nguồn.

Bài này dùng con số của Balordi vì ông là người tận mắt tìm thấy, tự tay xử lý hiện trường, và viết lại trên một ấn phẩm chuyên ngành có sơ đồ hang đánh dấu rõ điểm tìm thấy nạn nhân.

Nhiều khả năng báo chí ngày đầu đã rút gọn "phía sau khe hẹp âm tám mươi chín mét" thành "trong khe hẹp âm tám mươi chín mét".

Nhưng cả ba con số đều được ghi ở đây, vì độc giả có quyền biết là nguồn vênh nhau.

Điều quan trọng hơn con số là vị trí tương đối.

Campini nằm ở phía bên kia khe.

Phía trong.

Anh đã đi được đến chỗ ấy nhưng không qua được cái khe để về nhà.

Giữa anh và lối ra là đúng một khe đá.

Đội cứu hộ tháo khỏi thi thể ba bình khí phụ và một hộp đựng máy quay.

Rồi họ bắt đầu công đoạn khó nhất: đưa thi thể ngược qua khe hẹp.

Và ở đây, cái khe suýt nữa lấy thêm hai mạng.

Khe chỉ lọt một người, nghĩa là hai người cứu hộ phải vừa tự chui vừa kéo theo một khối nặng qua một chỗ vốn đã không thừa chỗ cho chính họ.

Ở độ sâu ấy, khí thở đặc lại vì áp suất, và mỗi hơi thở qua bộ điều áp đều tốn sức hơn trên cạn rất nhiều.

Gắng sức mạnh trong hoàn cảnh đó dẫn tới một tình trạng mà giới lặn gọi bằng tiếng Pháp là essoufflement: cơ thể sinh ra CO₂ nhanh hơn tốc độ thải ra, người lặn bắt đầu hụt hơi, càng hụt hơi càng thở gấp, càng thở gấp thì thải CO₂ càng kém.

Nó là một vòng xoáy tự siết chặt, và nó xảy ra nhanh.

Balordi và Gloor bị essoufflement ngay giữa khe.

Họ buộc phải buông thi thể lại ở phía bên kia và tự thoát ra, để lại phần việc cho đội tiếp theo.

Trong vòng chưa đầy hai mươi bốn giờ, cái khe đá đó đã chặn một người ở lại, rồi suýt giữ luôn cả hai người đến đưa anh ta về.

Thi thể Mauro Campini được đưa lên mặt đất lúc mười bốn giờ.

Hai tuần sau, Balordi kể lại, toà án điều tra bang Ticino yêu cầu ông lặn xuống lại để tìm dấu vết liên quan tới vụ việc.

Câu ông viết về chuyến lặn đó rất ngắn: họ không tìm thấy gì.

Vì sao không kịp

Phải nói rõ ngay điều này trước khi nói bất cứ điều gì khác: nguyên nhân cái chết của Mauro Campini chưa từng được xác minh trong bất kỳ nguồn nào truy cập được.

Các bản tin đương thời đều ghi rằng nguyên nhân "còn phải xác định".

Không tìm được kết luận điều tra hay giám định pháp y công bố sau đó.

Cho nên phần này không trả lời câu hỏi "anh ấy chết vì gì".

Nó chỉ trả lời một câu hỏi hẹp hơn và trả lời được: vì sao trong cái hang cụ thể này, một người lạc bạn lặn lại là chuyện có thể kết thúc bằng cái chết, còn ở nơi khác thì thường không.

Điểm thứ nhất là chính cái khe.

Ở gần như mọi tình huống lặn khác, hệ thống bạn lặn hoạt động được vì hai người có thể ở cạnh nhau liên tục.

Ai gặp chuyện thì người kia thấy, chia khí, kéo ra.

Ở Bossi, tại độ sâu lớn nhất của toàn hang, địa hình cấm điều đó.

Hai người bắt buộc phải nối đuôi nhau qua một chỗ chỉ lọt một người.

Trong vài chục giây ấy, mỗi người là một thợ lặn đơn độc ở âm tám mươi chín mét.

Nếu có gì xảy ra đúng khoảng thời gian đó, người kia có thể không biết, và có khi không kịp biết.

Điểm thứ hai là hình chữ V.

Sau khi qua khe theo chiều về, người lặn vẫn còn phải leo ngược lên gần chín mươi mét nước.

Nhưng trước khi được leo lên, anh ta phải đi xuống.

Nghĩa là ở nửa trong của hang, mọi trục trặc — hỏng thiết bị, mất phương hướng, khí hụt hơn dự tính — đều không thể giải quyết bằng cách đi lên.

Muốn ra, phải xuống sâu thêm đã.

Đó là kiểu hang không tha thứ cho việc quay đầu muộn.

Điểm thứ ba là bùn và ngã rẽ.

Ở phía sau khe hẹp, hang chẽ nhiều lần và chỉ một nhánh dẫn tới điểm trồi lên.

Cùng lúc đó, trầm tích rơi từ trần có thể làm đục nước ngay tại và quanh chỗ nghẽn.

Trong nước đục ở độ sâu ấy, việc phân biệt nhánh nào là nhánh đúng không còn là việc của mắt.

Cần nói rõ một chuyện ở đây: không có nguồn nào nói Campini đi lạc nhánh, và không có nguồn nào nói anh mất dây dẫn.

Đó là mô tả đặc tính của cái hang, không phải mô tả điều đã xảy ra với anh.

Điểm thứ tư là thời gian.

Từ lúc báo động chiều Chủ nhật tới lúc thợ lặn đầu tiên chạm được tới nơi có thể có người là sáng thứ Hai, mười giờ mười tám phút.

Khoảng cách ấy không do ai chậm trễ.

Nó là thời gian tối thiểu để hai mươi mốt người dựng xong một chuỗi trạm giảm áp cho phép người xuống còn có đường lên.

Nói cách khác: ở độ sâu này, cứu hộ không phải là chạy tới hiện trường mà là xây dựng hiện trường trước đã.

Với một tai nạn lặn ở âm bảy mươi mét, khả năng cứu sống gần như đã đóng lại từ trước khi chiếc xe cứu hộ đầu tiên rời bãi.

Và điểm cuối cùng, có lẽ là điểm rõ nhất trong cả vụ: cái khe đã chứng minh nó nguy hiểm tới đâu ngay hôm sau, trên chính hai người khoẻ mạnh, được chuẩn bị đầy đủ, biết trước mình sẽ gặp gì, và đang trong tình trạng tỉnh táo hoàn toàn.

Họ vẫn phải buông tay.

Những điều nhiều người kể sai

Vụ này được kể lại rất nhiều trên các kênh video, và bản kể phổ biến nhất sai ở gần như mọi chỗ quan trọng.

• "Bốn người xuống hang, ba người biến mất." Sai từ tiền đề. Nguồn sơ cấp — tường thuật của chính thợ lặn tìm thấy thi thể, đăng trên *Untergrund* 2007 — ghi rõ hôm đó chỉ có hai thợ lặn người Ý xuống hang, và họ lạc nhau trên đường về. Bản tin của Corriere della Sera cũng nói Campini xuống hang cùng "một người bạn", số ít. Hai người xuống, một người lên. Không hề có ba người biến mất.

• "Thi thể nằm ở đáy hang, phía trước khe hẹp." Sai vị trí, và sai vị trí ở đây làm hỏng luôn ý nghĩa của vụ việc. Balordi tìm thấy Campini ở phía bên kia khe, trên đoạn hang đang dốc ngược lên. Anh chết ở phía trong, cách lối về đúng một khe đá — chứ không phải chết trên đường vào.

• "Pháp y xác nhận chết đuối do cạn khí." Không có căn cứ. Không nguồn thật nào đưa ra nguyên nhân tử vong; báo chí đương thời đều ghi nguyên nhân còn phải xác định. Lượng khí còn lại trong bình của Campini, hỗn hợp khí anh dùng, và tình trạng dây dẫn hôm đó đều không xác minh được. Những chi tiết mô tả phút hấp hối của anh — vùng vẫy, co giật — là hư cấu hoàn toàn: không một ai chứng kiến, vì anh ở đó một mình.

• "Ba đồng đội đang giảm áp ở âm hai mươi mốt mét thì thấy bình khí chưa ai dùng." Đây là ví dụ điển hình của cách tin đồn được dựng lên từ một chi tiết có thật. Ba bình oxy ở âm hai mươi mốt mét là có thật — nhưng do tổ cứu hộ Ý đặt lúc bốn giờ sáng ngày hôm sau, theo lời phát ngôn viên Soccorso Speleologico Nazionale trên Corriere della Sera. Một chi tiết của cuộc cứu hộ bị bê ngược thời gian và gán vào miệng những nhân vật không tồn tại.

• Nhầm với vụ năm 2016. Chính hang này lấy thêm một mạng vào tháng 1 năm 2016: một thợ lặn Ý ba mươi chín tuổi, quê Alessandria. Đó là một vụ hoàn toàn khác, cách vụ Campini đúng mười năm, và rất nhiều bài trên mạng đã trộn dữ kiện của hai vụ vào làm một.

Kết

Sau năm 2006, việc thăm dò Sorgente Bossi bị đình lại.

Năm sau, Jean-Jacques Bolanz — một trong hai người đã đo vẽ hệ hang khô phía sau siphon — chết ở tuổi sáu mươi bảy khi thăm dò hang ngập Lili tại Hy Lạp, ở độ sâu âm chín mươi ba mét.

Casati, người bạn đồng hành của ông ở Bossi, dừng dự án.

Mãi tới tháng 2 năm 2009, Balordi và Gloor — chính hai người đã xuống tìm Campini — mới tiếp nhận lại việc thăm dò.

Tới năm 2012, hệ hang đã được đo vẽ dài hai nghìn bảy trăm bốn mươi chín mét.

Ngày nay, theo trang chính thức của xã Arogno, Bossi có sáu siphon và hơn ba nghìn mét đường hang, và vẫn chưa ai đi hết.

Hang từng bị đóng cửa nhiều năm; hiện chìa khoá do một hội lặn quản lý theo thoả thuận với chủ sở hữu.

Cái khe ở âm tám mươi chín mét thì vẫn nguyên như thế.

Nó không rộng ra, cũng không hẹp lại.

Ai muốn sang phía bên kia vẫn phải chui qua nó từng người một, và trong mấy chục giây ấy vẫn ở một mình, đúng như hai người Ý đã ở một mình vào chiều Chủ nhật cuối tháng 10 năm 2006.

Điều duy nhất khác đi là bây giờ người ta biết chuyện gì đã xảy ra ở đó.

Nguồn

Bài viết tổng hợp từ các nguồn sau. Ảnh trong bài là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh hiện trường.

• Pedro (Peter) Balordi — "Tauchunfall in der Sorgente Bossi", niên san Untergrund 2007 (nguồn sơ cấp, tường thuật của chính thợ lặn tìm thấy thi thể) — http://www.cavediver.ch/_downloads/Sorgente_Bossi_s2.pdf
• cavediver.ch — trang dự án Sorgente Bossi (mô tả kỹ thuật hang, lịch sử thăm dò) — http://www.cavediver.ch/hoehlentauchen/projekte/sorgente_bossi/index.html
• Balordi, Zistler, Bianchi-Demicheli — "Sorgente Bossi: Erforschung des Post-Siphon Systems", Kỷ yếu Đại hội Hang động học Quốc gia Thuỵ Sĩ lần 13, 2012 — https://agsr.ch/wordpress/wp-content/uploads/029BalordietalSorgenteBossi.pdf
• Corriere della Sera, 30/10/2006 — "Speleosub morto in una grotta in Svizzera" — https://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/10_Ottobre/30/grotta.shtml
• VareseNews, 30/10/2006 — "Morto il sub italiano intrappolato in una grotta" — https://www.varesenews.it/2006/10/morto-il-sub-italiano-intrappolato-in-una-grotta/246860/
• LiberaTV, 10/1/2016 — "Dentro la grotta della Sorgente Bossi" (trích tạp chí Vivere la Montagna 2013) — https://www.liberatv.ch/news/cronaca/1290362/dentro-la-grotta-della-sorgente-bossi-breve-viaggio-con-parole-e-video-nella-pancia-del-monte-generoso
• LiberaTV, 9/1/2016 — "Arogno: un sub speleologo disperso nella grotta Bossi" (vụ 2016, dùng để phân biệt với vụ 2006) — https://www.liberatv.ch/news/cronaca/1290360/arogno-un-sub-speleologo-disperso-nella-grotta-bossi-i-soccorritori-al-lavoro-per-cercarlo
• Comune di Arogno — trang chính thức về lặn ở Sorgente Böss — https://www.arogno.ch/vivere/turismo/immersioni