Cỗ máy giúp đi nhanh hoá khối chì ở 200 mét sâu

Người bạn lặn nghe một tiếng động lớn phía sau lưng, ở chỗ mà lẽ ra không có gì phát ra tiếng được.

Anh quay lại.

Chiếc scooter đẩy nước của đồng đội đã ngập đầy nước, và nó đang kéo người kia tụt xuống rất nhanh.

Độ sâu lúc đó là hai trăm mét, dưới trần đá, cách cửa hang gần một cây số đường hầm.

Cỗ máy ấy được mua về để giúp người ta đi nhanh hơn và tiết kiệm khí.

Trong khoảng một giây, nó trở thành một khối chì buộc chặt vào người bằng dây kéo.

Bối cảnh

Font Estramar là một mạch nước trồi karst nằm ở xã Salses-le-Château, tỉnh Pyrénées-Orientales, miền nam nước Pháp.

Người Pháp còn gọi nó là Fontestramar hoặc Fontaine de Salses.

Nó nằm dưới chân khối núi Corbières maritimes, không phải trong một hẻm núi như nhiều bản kể lại mô tả.

Đây là một hệ hang ngập nước hoàn toàn, thông với biển Địa Trung Hải, nên nước trong hang là nước lợ.

Nhiệt độ nước gần như không đổi quanh năm, khoảng mười bảy phẩy tám tới mười tám độ C.

Tầm nhìn ở phần sâu thường trên hai mươi lăm mét, tức là rất tốt theo tiêu chuẩn lặn hang.

Chiều dài hành lang đã lập bản đồ khoảng hai nghìn chín trăm mét.

Cái làm nên tên tuổi của nó là chiều thẳng đứng.

Vào thời điểm năm 2017, phần đã được thăm dò của hang chạm tới khoảng hai trăm sáu mươi hai mét.

Những con số kỷ lục thế giới quen thuộc gắn với hang này đến muộn hơn: hai trăm bảy mươi tám mét, rồi ba trăm lẻ tám mét do Frédéric Swierczynski lập ngày 3 tháng 11 năm 2023, rồi ba trăm mười hai phẩy mười mét do Xavier Méniscus lập ngày 6 tháng 1 năm 2024.

Hai người này là hai người khác nhau, và các bản kể lại trên mạng thường gộp họ làm một.

Đáy thật của hang thì tới nay vẫn chưa ai chạm tới.

Font Estramar cũng là nơi đã có người nằm lại từ năm 1955, một câu chuyện riêng không thuộc bài này.

Đầu tháng 6 năm 2017, năm thợ lặn hang người Phần Lan sang đây cho một chuyến lặn kỹ thuật dài ngày.

Không nguồn chính thức nào công bố tên của họ.

Cảnh sát Pháp không nêu tên, báo Phần Lan không nêu tên, tuyên bố của Liên đoàn Lặn Phần Lan cũng không nêu tên.

Vì vậy bài này gọi họ theo vai trò, và không dùng bất kỳ cái tên nào đang lưu truyền trên các video kể chuyện.

Điều duy nhất các nguồn thống nhất về nhân thân là: người sau đó tử vong là nam, bốn mươi bốn tuổi; người sống sót là nam, ngoài bốn mươi — báo Phần Lan ghi bốn mươi ba tuổi, giới lặn Pháp ghi bốn mươi lăm tuổi.

Cả nhóm dùng rebreather vòng kín, tức máy thở tuần hoàn lại khí, vì ở độ sâu và thời gian này thì bình khí mở là bất khả thi.

Muốn đi hai trăm mét bằng bình mở, người ta sẽ cần hàng chục bình chỉ để thở, chưa kể khí giảm áp.

Chuyện xảy ra

Ngày 9 tháng 6, cả đoàn thực hiện một buổi lặn chuẩn bị.

Họ xuống tối đa khoảng một trăm sáu mươi mét và thả dọc tuyến khoảng hai mươi bình khí giảm áp và khí dự phòng.

Việc này chiếm gần trọn một ngày, và nếu không làm thì buổi lặn hôm sau không có đường về.

Một bộ rebreather dự phòng cũng được đặt lại ở khoảng một trăm mét.

Sáng ngày 10 tháng 6, tổ lặn sâu gồm hai người xuống nước lúc chín giờ.

Mục tiêu là hai trăm mét.

Hai thợ lặn hỗ trợ xuống sau khoảng một tiếng rưỡi, và dừng chờ ở khoảng năm mươi ba mét.

Người thứ năm ở lại trên bờ.

Hai người của tổ sâu không bơi.

Họ đi bằng DPV — Diver Propulsion Vehicle, cái mà giới lặn quen gọi là scooter đẩy nước.

Đây là một khối máy có mô-tơ và pin nằm trong một vỏ chịu áp kín nước, kéo người lặn đi ở tốc độ mà bơi tay không thể đạt tới.

Trên tuyến gần một cây số của Font Estramar, nó không phải tiện nghi mà là điều kiện bắt buộc: đi bằng máy thì tiết kiệm khí, giảm gắng sức, và rút ngắn thời gian ở đáy.

Chiếc máy được buộc vào người bằng dây kéo có móc, theo đúng cách làm chuẩn, để nếu buông tay thì nó không rơi mất.

Ở hai trăm mét, hai người tới rìa một vách hụt dựng đứng — một trong những đoạn đổ dốc lớn của hang, nằm trong vùng khoảng một trăm chín mươi đến hai trăm mét.

Người thứ nhất nghe tiếng động lớn phía sau.

Anh quay lại và thấy vỏ chiếc DPV của đồng đội đã bục, khoang máy ngập nước, và cỗ máy đang kéo người kia tụt xuống.

Anh lao theo.

Anh bắt kịp ở hai trăm mười bốn mét và cắt được sợi dây nối chiếc máy với người bạn.

Đó là thao tác đúng, và anh làm kịp.

Nhưng lớp bùn bám trên vách đã bị khuấy tung trong lúc cả hai rơi và giằng co.

Tầm nhìn từ hơn hai mươi lăm mét sập xuống gần như bằng không.

Trong màn đục đó, người gặp nạn vướng vào dây dẫn cũ giăng trong hang.

Người bạn cố trấn tĩnh anh và cắt gỡ mớ dây, nhưng không kịp.

Người thợ lặn bốn mươi bốn tuổi mất ý thức và tử vong ở đó.

Người còn lại buộc phải bỏ đồng đội lại và tự tìm đường lên.

Cuộc tìm kiếm

Điều xảy ra tiếp theo là phần ít được kể nhất, và cũng là phần nặng nhất.

Người sống sót không thể lên ngay.

Anh bắt đầu chặng giảm áp ở khoảng một trăm ba mươi mét, rồi treo mình trong nước theo từng nấc độ sâu định trước.

Tổng thời gian giảm áp khoảng bảy tiếng rưỡi.

Anh nổi lên mặt nước vào khoảng năm giờ chiều giờ địa phương.

Nghĩa là gần tám tiếng đồng hồ, một mình, trong bóng tối, không xa chỗ người bạn vừa chết, và không được phép vội.

Ở loại lặn này, hoảng loạn mà lao lên là bản án tử cho chính mình.

Trên bờ, cơ quan điều tra Pháp vào cuộc: hiến binh, viện công tố, và khoảng mười hai tình nguyện viên của Spéléo Secours Français.

Một tuần sau tai nạn, thi thể vẫn chưa được đưa lên.

Người thực hiện chuyến lặn giám định là Frédéric Swierczynski, thợ lặn hang người Pháp, bay từ Croatia sang.

Ông tìm thấy thi thể ở hai trăm ba mươi bốn mét — sâu hơn hai mươi mét so với chỗ sợi dây được cắt.

Ông chỉ mang lên máy tính lặn và vài món thiết bị nhẹ.

Chiếc DPV thì không tìm thấy; nhiều khả năng nó đã rơi tiếp xuống phần sâu hơn của hang.

Dữ liệu độ sâu và thời gian trong máy tính lặn được đối chiếu với lời khai của người sống sót.

Chúng khớp, và cơ quan điều tra tin lời khai đó.

Việc trục vớt thi thể không được thực hiện.

Không một người trong cuộc nào đánh giá đó là việc có thể làm mà không phải trả giá bằng một mạng khác.

Thi thể được để lại trong hang.

Vì sao không kịp

Câu hỏi mà người đọc nào cũng hỏi là: tại sao không buông máy ra, tại sao không bơi vọt lên.

Câu trả lời nằm ở ba lớp khoá xếp chồng lên nhau, và cả ba đều đóng cùng lúc.

Trước hết phải hiểu chuyện gì xảy ra với chiếc máy.

Ở hai trăm mét, áp suất nước khoảng hai mươi mốt bar, tức hơn hai mươi mốt cân đè lên mỗi xăng-ti-mét vuông.

Bên trong vỏ DPV là một khoang khô chứa pin và mô-tơ, gần như vẫn ở áp suất khí quyển, tức một bar.

Chênh lệch khoảng hai mươi bar ép từ ngoài vào, suốt toàn bộ chuyến lặn.

Khi vỏ, gioăng hoặc nắp mất toàn vẹn, nước không rò rỉ từ từ mà ập vào tức thì, nén cục khí bên trong lại.

Đó là một implosion — ép vỡ vào trong — chứ không phải một vụ nổ bung ra ngoài.

Đây là chỗ hầu hết các bản kể lại nói sai, và nói sai theo hướng ngược hẳn với vật lý.

Tuyên bố của giới lặn Phần Lan dùng chữ imploded.

Bản tiếng Phần Lan mô tả chiếc scooter bục thân vỏ ở hai trăm mét và ngập đầy nước; động từ được dùng là revennyt, nghĩa là bục hoặc rách, không phải phát nổ.

Báo Pháp viết gọn là "chiếc scooter đã nổ tung", nhưng đó là cách nói thường của báo chí, không phải kết luận kỹ thuật.

Không cơ quan nào công bố hãng, model, hay nguyên nhân khiến vỏ máy bục.

Hệ quả chết người không nằm ở tiếng động, mà nằm ở chính cái khoang khí vừa mất.

Một chiếc DPV nặng khoảng hai mươi cân trên cạn được thiết kế để trung tính dưới nước, và thứ giữ cho nó trung tính chính là khoang khí khô bên trong.

Khoang đó đầy nước thì toàn bộ lực nổi biến mất cùng một lúc.

Theo ước tính của giới lặn kỹ thuật, một chiếc DPV hiện đại khi ngập nước trở nên âm khoảng mười bốn đến mười tám cân.

Tức là đột ngột có một tạ rưỡi treo vào người đang lơ lửng trong nước.

Người lặn điều chỉnh độ nổi bằng áo phao và bộ đồ khô, nhưng biên độ điều chỉnh đó chỉ vài cân, không phải mười tám cân.

Và vì máy được buộc vào người bằng dây kéo có móc, buông tay không giải quyết được gì.

Vị trí xảy ra sự cố lại là mép một vách hụt lớn.

Hướng rơi không phải xuống một đáy bằng phẳng cách vài mét, mà xuống chỗ sâu hơn nữa.

Cách thoát duy nhất là cắt đứt sợi dây, và người bạn đã làm đúng điều đó ở hai trăm mười bốn mét.

Lớp khoá thứ hai là trần đá.

Đây là hang, không phải biển.

Phía trên đầu không có mặt nước mà là đá đặc.

Muốn lên, không thể đi thẳng đứng, mà phải bơi ngược gần một cây số hành lang ngoằn ngoèo theo đúng tuyến đã vào, bám theo dây dẫn.

Mất dây dẫn trong nước đục nghĩa là mất luôn đường về.

Chính đám dây dẫn ấy — cả những sợi cũ đã giăng trong hang từ trước — là thứ đã giữ chân người gặp nạn khi tầm nhìn về không.

Lớp khoá thứ ba là giảm áp.

Sau nhiều giờ ở áp suất hai mươi mốt bar, heli và nitơ đã hoà tan vào máu và các mô.

Nổi nhanh làm chúng sủi thành bọt ngay trong cơ thể, gây bệnh giảm áp thể nặng.

Vì thế người sống sót, dù đồng đội vừa chết trước mắt và bản thân đang kiệt sức, vẫn phải treo mình trong nước bảy tiếng rưỡi.

Còn một lớp nữa, không phải khoá mà là bẫy: chính không khí.

Ở hai trăm mét, mọi thứ khí đều đặc lên gấp hai mươi mốt lần so với trên mặt đất.

Thở qua khí đặc như vậy giống như hít thở qua một cái ống hút bị bóp.

Công hô hấp tăng vọt, và đây là lý do cốt lõi khiến mọi gắng sức đột ngột ở độ sâu này đều nguy hiểm.

Cơ thể muốn thở nhanh hơn để tống CO2 ra, nhưng vật lý của khí đặc không cho phép tăng thông khí đủ mức.

CO2 tích lại, kích thích thở gấp hơn, càng gấp càng kém hiệu quả.

Đó là lý do vì sao ở độ sâu lớn, người ta huấn luyện nhau nguyên tắc gần như phản trực giác: khi có sự cố, việc đầu tiên là dừng lại và thở, không phải vùng vẫy.

Vấn đề là ở tình huống này, dừng lại không phải một lựa chọn — cỗ máy đang kéo người xuống.

Cũng cần nói rõ về hỗn hợp khí.

Không khí thường ở hai trăm mét sẽ giết người theo hai đường cùng lúc: oxy trở thành chất độc thần kinh gây co giật, và nitơ gây say nặng tới mức mất năng lực hành động.

Nên người ta dùng trimix siêu nghèo oxy: hạ oxy xuống dưới cả mức thở được ở mặt đất, thay phần lớn nitơ bằng heli.

Loại khí đó không thở được ở gần mặt nước, nên trên đường lên phải đổi khí nhiều lần theo tầng — đó là lý do có hai mươi bình treo sẵn dọc tuyến từ hôm trước.

Không nguồn nào công bố tỉ lệ cụ thể của hỗn hợp mà nhóm này dùng.

Về nguyên nhân tử vong, kết luận có thẩm quyền nhất hiện có là tuyên bố của Liên đoàn Lặn Phần Lan, dựa trên lời kể của chính những người trong cuộc.

Liên đoàn quy nguyên nhân là vướng vào dây dẫn và mất phương hướng trong nước đục, sau khi chiếc DPV hỏng.

Giới lặn kỹ thuật trên các diễn đàn còn nêu thêm giả thuyết hypercapnia — CO2 tích tụ vượt ngưỡng do gắng sức đột ngột ở khí đặc, dẫn tới mất phán đoán rồi bất tỉnh.

Giả thuyết này hợp lý về sinh lý, và bộ lọc CO2 của rebreather đúng là có công suất hữu hạn.

Nhưng nó là suy luận chuyên môn, không phải kết luận điều tra, và bài này không viết nó như kết luận.

Cuối cùng là câu hỏi vì sao không đưa thi thể lên.

Tìm thấy và mang lên là hai việc khác hẳn nhau.

Ở hai trăm ba mươi bốn mét, chỉ riêng việc chạm tới đã là một chuyến lặn cỡ kỷ lục thế giới vào thời điểm đó.

Kéo thêm một cơ thể nặng, âm trọng, không tự bơi, có thể vướng vào thiết bị, qua gần một cây số hành lang rồi treo giảm áp nhiều giờ, là làm lại đúng buổi lặn đã giết một người, nhưng nặng nề hơn.

Không ai coi đó là việc khả thi.

Những điều nhiều người kể sai

• "Bình khí phát nổ." Không phải. Thứ hỏng là vỏ chịu áp của chiếc DPV, và nó bị ép vỡ vào trong — implosion — chứ không nổ bung ra ngoài. Tuyên bố tiếng Anh của giới lặn Phần Lan dùng chữ *imploded*; bản tiếng Phần Lan dùng chữ *revennyt*, nghĩa là bục, kèm mô tả khoang máy ngập đầy nước. Chỗ này quan trọng vì nó quyết định toàn bộ chuỗi nhân quả: cái giết người không phải sức nổ, mà là mất nổi.

• Sai năm. Nhiều bản kể ghi tai nạn xảy ra tháng 6 năm 2016. Đúng là ngày 10 tháng 6 năm 2017, với buổi lặn chuẩn bị hôm 9 tháng 6. Font Estramar có một vụ tử vong khác vào tháng 1 năm 2016, nạn nhân là một người Pháp khoảng năm mươi tuổi ở Sète — người khác hẳn, vụ khác hẳn.

• Tên nhân vật. Không nguồn chính thức nào công bố tên nạn nhân hay tên người sống sót. Các tên đang lưu truyền hoặc là hoá danh do người kể tự đặt, hoặc là tên viết sai của một thợ lặn Phần Lan khác. Có suy đoán trong giới lặn về danh tính người sống sót, dựa trên một hồ sơ ghi từng lặn Font Estramar tới hai trăm mười lăm mét, nhưng đó vẫn chỉ là suy đoán chưa ai xác nhận.

• Gộp hai người giữ kỷ lục làm một. Mốc ba trăm tám mét ngày 3 tháng 11 năm 2023 là của Frédéric Swierczynski. Mốc ba trăm mười hai phẩy mười mét ngày 6 tháng 1 năm 2024 là của Xavier Méniscus. Đây là hai thợ lặn khác nhau, và cả hai mốc đều đến sau vụ 2017 — không được lấy con số 312 mét áp cho tình trạng hang năm 2017, khi phần thăm dò mới tới khoảng hai trăm sáu mươi hai mét.

• "Hai người bơi tới độ sâu hai trăm mét." Họ không bơi. Họ đi bằng DPV suốt tuyến, và chính điều đó mới làm nên câu chuyện.

Trong lặn hang sâu, gần như mọi thiết bị đều có một kịch bản hỏng đã được nghĩ tới trước.

Rebreather hỏng thì có bộ dự phòng đặt sẵn ở một trăm mét.

Khí sai tầng thì có hai mươi bình treo dọc tuyến.

Mất phương hướng thì có dây dẫn.

Chiếc DPV cũng có kịch bản của nó: buộc vào người bằng dây kéo để nếu buông tay thì không mất máy.

Cái không ai tính là kịch bản trong đó chính sợi dây an toàn ấy trở thành thứ giữ người lại với một khối chì.

Ngày hôm đó, người bạn lặn đã làm đúng phần việc của mình: nhận ra vấn đề, đuổi kịp, và cắt đứt sợi dây ở hai trăm mười bốn mét.

Nhưng bùn đã đục, và trong màn đục có sẵn một cái bẫy khác không ai gài — những sợi dây dẫn cũ mà chính con người đã giăng vào hang này từ trước đó rất lâu.

Nguồn

Bài viết tổng hợp từ các nguồn sau. Ảnh trong bài là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh hiện trường.

• CCR Explorers — "One Finnish rebreather diver died at Font Estramar, France 10.6.2017" — https://www.ccrexplorers.com/community/threads/one-finnish-rebreather-diver-died-at-font-estramar-france-10-6-2017.19735/
• MTV Uutiset (Phần Lan) — "Syy suomalaissukeltajan kuolemaan Ranskassa selvisi – sotkeutui naruihin yli 200 metrin syvyydessä" — https://www.mtvuutiset.fi/artikkeli/syy-suomalaissukeltajan-kuolemaan-ranskassa-selvisi-sotkeutui-naruihin-yli-200-metrin-syvyydessa/6469196
• France 3 Occitanie / franceinfo — "P.O : Enquête en profondeur après la mort d'un plongeur finlandais à Font Estramar" — https://france3-regions.franceinfo.fr/occitanie/pyrenees-orientales/po-enquete-profondeur-apres-mort-finlandais-font-estramar-1278475.html
• UWX.fr (site của Frédéric Swierczynski) — "Expertise sur l'accident à Font d'Estramar" — https://uwx.fr/accident-a-font-destramar-pyrennees-orientales/
• Wikipedia FR — Font Estramar — https://fr.wikipedia.org/wiki/Font_Estramar
• Advanced Diver Magazine — "World Record Cave Dive to 1010ft by Frédéric Swierczynski" — https://advanceddivermagazine.com/articles/fontestramar/estramar.html
• ScubaBoard — "Diver dead in Font Estramar, France" — https://scubaboard.com/community/threads/diver-dead-in-font-estramar-france.546203/
• Divernet — "How cave-diver stretched world depth record to 308m" — https://divernet.com/scuba-diving/how-cave-diver-stretched-world-depth-record-to-308m/