Chiếc camera lẽ ra phải vỡ ở đáy Blue Hole Dahab

Ở mép nước có một tấm biển sơn tay.

Trên đó vẽ một con cá và một con cá heo đang cười.

Chữ đề: EASY ENTRY — BLUE HOLE.

Lối vào dễ dàng.

Tấm biển ấy cách miệng hố vài bước chân, ngay cạnh mấy chiếc ghế gỗ kê trên nền đá.

Nó không nói dối.

Xuống nước ở đây thực sự dễ: không cần thuyền, không cần sóng lặng, không cần chờ con nước.

Chỉ cần đỗ xe bên đường, đi vài bước, và bước xuống.

Cách tấm biển ấy chừng chục mét, trên vách đá khô, là một bức tường gắn bia tưởng niệm.

Hai thứ đó nằm cạnh nhau, cùng nhìn ra một mặt nước.

Bối cảnh

Blue Hole nằm cách thị trấn Dahab, trên bán đảo Sinai của Ai Cập, vài cây số về phía bắc.

Nhìn từ trên bờ, nó là một vòng nước xanh thẫm nằm gọn trong rạn san hô, phẳng lì, không gợn.

Nước ấm quanh năm, trong tới mức tầm nhìn thường trên ba mươi mét, và gần như không có dòng chảy.

Bên dưới cái vòng tròn phẳng lặng ấy, đáy tụt xuống hơn một trăm mét.

Điều làm nơi này khác mọi bãi lặn khác không phải là độ sâu.

Là khoảng cách giữa độ sâu ấy và công sức bỏ ra để tới được nó.

Ở phần lớn các bãi lặn sâu trên thế giới, muốn xuống tới tám chín mươi mét thì phải thuê tàu, phải ra khơi, phải có cả một dây chuyền hậu cần đứng sau — và chính dây chuyền ấy sàng lọc người.

Ở Blue Hole, cột nước hơn trăm mét bắt đầu ngay dưới chân người đứng trên bãi đá.

Không có ai sàng lọc gì cả.

Tarek Omar, thợ lặn kỹ thuật người Bedouin thuộc bộ tộc Aulad Ali, người mở trung tâm lặn kỹ thuật đầu tiên ở Dahab, đã tóm gọn nghịch lý ấy trong một câu.

Lặn ở Blue Hole không khó, ông nói.

Ngược lại là đằng khác — và chính vì thế mới nguy.

Về số người chết ở chỗ này, không có sổ sách nào cả.

Năm 2012, Omar ước tính khoảng một trăm ba mươi người trong mười lăm năm trước đó.

Năm 2017, dân lặn ở Dahab nói với báo chí con số thật có thể tới hai trăm.

Cả hai đều là ước lượng truyền miệng, không phải thống kê; nhà chức trách chưa từng công bố một con số chính thức nào.

Trên bức tường bia có mười bốn tấm.

Một tấm mang tên James Smith, hai mươi ba tuổi, chết năm 2003, khắc dòng chữ "Đừng để nỗi sợ chắn đường giấc mơ của bạn".

Hai tấm khác mang tên Daniel Malak và Tarek el Kadi, chết cùng một ngày năm 1988.

Có một tấm ghi tên Yuri.

Theo lẽ thường, đó lẽ ra là tất cả những gì còn lại của anh: một cái tên trên đá trắng, ngang hàng với những cái tên khác, trong một con số không ai đếm nổi.

Chuyện không diễn ra như thế, vì một lý do hoàn toàn kỹ thuật.

Chuyện xảy ra

Yuri Lipski hai mươi hai tuổi, gốc Nga, mang quốc tịch Israel.

Về quốc tịch, các nguồn không thống nhất: Wikipedia, The Guardian và CairoScene ghi anh là người Nga gốc Israel, còn Der Spiegel và Slate viết gọn là "người Nga".

Anh là huấn luyện viên lặn — nhưng là lặn giải trí.

Đó là hai nghề khác nhau, dù cùng gọi là lặn.

Lặn giải trí đi trong vùng nước mà người ta có thể ngoi thẳng lên bất cứ lúc nào; lặn kỹ thuật là thứ có trộn khí, có giảm áp, có kế hoạch dừng từng tầng trên đường về.

Không có logbook, không có số buổi lặn, không có chứng chỉ cấp bậc nào của Lipski được công bố ở bất cứ đâu.

Điều duy nhất xác minh được là định tính: nền của anh là lặn giải trí, và anh không có nền kỹ thuật đủ cho độ sâu anh sắp xuống.

Anh chỉ có mặt ở Dahab vài ngày.

Khoảng một tiếng trước cú lặn, Tarek Omar gặp anh và khuyên anh đừng xuống.

Omar đề nghị một phương án khác: ở lại tập với ông hai tuần, rồi hãy quay phim.

Lipski từ chối, vì lịch trình không cho phép.

Chiều 28 tháng 4 năm 2000, khoảng năm giờ theo timestamp hiện trên băng, anh xuống nước.

Anh mang một bình khí nén mười hai lít.

Một bình duy nhất, không có bình dự phòng.

Khí trong đó là khí nén thường, loại khí dùng cho lặn giải trí.

Trên hông anh là một đai chì mười hai ký.

Trên mũ anh là một chiếc camera.

Về việc anh đi một mình hay có bạn lặn, hai nguồn mâu thuẫn nhau, và điều lạ là cả hai đều dẫn lời cùng một người.

Der Spiegel dẫn Omar: "Yuri lặn mà không có bạn lặn. Riêng chuyện đó đã là điên rồ."

The Guardian, cũng dẫn Omar, lại viết rằng gần như ngay lập tức anh tách khỏi bạn lặn của mình và bắt đầu chìm nhanh.

Điều chắc chắn duy nhất, ở cả hai phiên bản, là không có ai đủ trình độ đi kèm anh ở độ sâu đó.

Cú lặn hỏng gần như từ đầu.

Anh nặng quá so với khả năng bù nổi của thiết bị trên người, và bắt đầu tụt xuống mất kiểm soát.

Máy tính lặn của anh lần lượt hiện các con số: 81,7 mét.

85,3 mét.

91,6 mét.

Ở độ sâu đó, với khí nén thường, một người gần như chắc chắn đã bị say nitơ nặng cộng với ngộ độc oxy.

Anh cố bơm khí vào áo phao để nổi lên.

Anh không nổi lên được.

Đoạn băng dài bảy phút mười sáu giây.

Bài viết này không mô tả những gì diễn ra trong đó, và lát nữa sẽ nói rõ vì sao.

Hôm sau, ngày 29 tháng 4, theo yêu cầu của mẹ anh, Tarek Omar lặn xuống đưa thi thể lên.

Quy trình của Omar, ông kể lại với Der Spiegel, luôn bắt đầu bằng một cuộc phỏng vấn trên bờ: người xấu số mang trang bị gì, bao nhiêu ký chì, để ông đoán hướng chìm.

Rồi ông thả trôi chính mình như một người chết để đi theo đúng hướng đó.

Ở đáy ông có khoảng năm phút.

Ông ôm hoặc buộc thi thể vào người, đưa lên tới bốn mươi mét thì thả một quả bóng khí để đưa người lên trước.

Tổng thời gian dưới nước của ông có thể tới ba tiếng, phần lớn là để giải nén trên đường về.

Về độ sâu tìm thấy, các nguồn vênh nhau.

Wikipedia, Der Spiegel và CairoScene đều ghi 115 mét — trong đó hai lần là lời Omar nói trực tiếp, và một lần là con số khắc trên tấm bia mà ông chỉ tay vào khi dẫn phóng viên đi xem.

The Guardian năm 2017 viết 92 mét.

Nhiều khả năng đó là nhầm với 91,6 mét, con số cuối cùng hiện trên máy tính lặn trong băng.

Bài này dùng 115 mét, và ghi rõ có một nguồn lớn ghi khác.

Khi Omar lên tới mặt nước, đai chì mười hai ký vẫn còn nguyên trên người Lipski.

Cuốn băng

Chiếc camera gắn trên mũ anh được nhà sản xuất chỉ định mức chịu bảy mươi lăm mét.

Nó nằm ở một trăm mười lăm mét suốt một ngày một đêm.

Đó là gấp rưỡi định mức, ở một môi trường mà mỗi mười mét thêm vào là thêm một atmosphere áp suất ép lên toàn bộ vỏ máy.

Theo mọi tính toán bình thường, nó phải ngập nước.

Nó phải bẹp, phải chết, phải im lặng vĩnh viễn.

Nếu nó vỡ đúng như vật lý bảo nó phải vỡ, thì hôm nay Yuri Lipski sẽ chỉ là một cái tên trên tường bia Dahab.

Người ta sẽ biết anh chết, biết anh hai mươi hai tuổi, biết anh xuống quá sâu với sai khí — và không biết gì hơn.

Anh sẽ là một trong khoảng một trăm ba mươi tới hai trăm người mà không sổ sách nào ghi lại.

Nhưng nó không vỡ.

Hai ngày sau khi đưa thi thể lên, Omar trao lại toàn bộ trang bị và đồ đạc cho mẹ Lipski.

Bà nhờ ông tháo rời chúng ra để đóng gói mang về.

Trong lúc tháo, họ thử bật chiếc camera.

Nó chạy.

Người mẹ có mặt ở đó, ngay tại chỗ, trong lúc đang gói đồ của con trai mình.

Bà là người đầu tiên xem đoạn băng.

Không ai chuẩn bị trước cho bà điều đó, vì không ai nghĩ có gì để chuẩn bị.

Từ căn phòng ấy, đoạn băng đi thẳng ra internet.

Ai đưa nó lên trước tiên, và có hỏi ý gia đình hay không, không tra được ở bất cứ đâu.

Năm 2014, Slate ghi nhận nó đã vượt tám triệu lượt xem.

Năm 2017, The Guardian ghi gần mười triệu.

Đó chỉ là một bản.

Đến nay nó tồn tại dưới vô số bản dựng lại trên YouTube, TikTok, Instagram, Facebook, phần lớn gắn tít giật gân, nhạc nền kịch tính, ảnh đại diện cắt ra từ chính những giây cuối cùng.

Có cả những bản kể lại bằng ngôn ngữ khác, thêm thắt các chi tiết không có trong bất kỳ nguồn gốc nào.

Điều đáng chú ý nhất trong toàn bộ chuyện này là ai đã lên tiếng, và ai chưa.

Người duy nhất từng công khai bày tỏ hối hận về đoạn băng không phải người phát tán nó.

Là người vớt thi thể.

Đây là nguyên văn Tarek Omar, nói với CairoScene năm 2016:

"Hai ngày sau khi chúng tôi đưa thi thể lên và trao lại đồ đạc, trang bị cho bà, bà ấy tìm tôi nhờ tháo rời chúng ra để đóng gói. Lẽ ra chiếc camera phải hỏng, thậm chí vỡ nát, vì tôi tìm thấy nó ở độ sâu 115 mét, trong khi nó chỉ được thiết kế chịu 75 mét; nhưng tôi kinh ngạc, chiếc camera vẫn chạy. Chúng tôi bật nó lên, và mẹ anh ấy đang ở đó. Tôi ân hận rằng mẹ anh ấy sẽ giữ thứ này mãi mãi... Nếu tôi biết trước đoạn băng đó còn, tôi đã cho nước vào làm hỏng nó. Điều thực sự làm tôi buồn và đau là giờ mẹ anh ấy có nó — bà có đoạn băng con trai mình chết đuối."

Còn gia đình thì chưa từng nói gì.

Chúng tôi đã tìm, và không thấy bất kỳ phát biểu công khai nào của gia đình Lipski về đoạn băng.

Dấu vết duy nhất của họ trong toàn bộ tư liệu là hai chi tiết gián tiếp.

Người mẹ, không được nguồn nào nêu tên, là người yêu cầu Omar đi vớt con mình về, và sau đó nhờ ông tháo trang bị.

Người cha, Alexander Lipski, gửi cho Omar một tờ giấy cảm ơn viết bằng năm thứ tiếng, cảm ơn "nhiệm vụ nguy hiểm đưa thi thể con trai tôi về".

Omar treo tờ giấy ấy trong nhà.

Đó là toàn bộ.

Trong khi gần mười triệu người đã xem những phút cuối của anh, gia đình anh chưa từng lên tiếng ở bất cứ chỗ nào tra được.

Vì lý do đó, bài này không nhúng đoạn băng, không mô tả nó theo từng khung hình, không dùng ảnh chụp màn hình từ nó.

Lý do nên nói thẳng: người duy nhất đủ tư cách nói về đoạn băng ấy đã nói rằng ông ước gì nó không tồn tại.

Vì sao không kịp

Trước khi giải thích, phải nói rõ một điều mà hầu hết các bản kể lại đều bỏ qua.

Không có báo cáo điều tra chính thức nào của nhà chức trách Ai Cập về vụ này được công bố.

Không nguồn nào dẫn được một văn bản như thế.

Toàn bộ phân tích kỹ thuật đang lưu hành trên thế giới — kể cả những gì viết dưới đây — đều truy ngược về lời của một nhân chứng duy nhất: Tarek Omar, người kiểm tra trang bị sau khi vớt lên.

Đó là một nền tảng mỏng hơn nhiều so với vẻ chắc chắn của các con số.

Với điều kiện đó, đây là chuỗi đổ domino, theo đúng thứ tự.

Bắt đầu từ khí thở.

Khí nén thường không nên dùng quá khoảng năm mươi lăm mét.

Qua ngưỡng đó, áp suất riêng phần của oxy vượt 1,4 atmosphere — mức mà theo tài liệu y khoa, ngộ độc oxy thần kinh trung ương xảy ra ở hầu hết mọi người — và say nitơ chuyển từ khó chịu sang nguy hiểm.

Thợ lặn kỹ thuật xuống vùng đó dùng trimix, hỗn hợp có pha heli, chính vì lý do này.

Lipski xuống vùng tám chín mươi mét bằng khí nén.

Say nitơ đến trước.

Trong nghề có một cách nói vui gọi là "định luật Martini": mỗi mười mét sâu thêm tương đương uống thêm một ly.

Qua năm mươi mét, triệu chứng chuyển từ hưng phấn nhẹ sang lo âu, lú lẫn, ảo giác.

Quá chín mươi mét thì có thể mất ý thức.

Nhưng chỗ hiểm nhất của say nitơ không nằm ở danh sách triệu chứng đó.

Theo Divers Alert Network, thứ nó phá hỏng đầu tiên chính là khả năng nhận ra mình đang bị nó phá.

Người bị say không biết mình đang ra quyết định sai.

Bác sĩ James Caruso nói với The Guardian một câu gọn hơn: không ai miễn nhiễm cả; xuống đủ sâu là sẽ mất ý thức.

Rồi tới cán cân nổi, và đây mới là cỗ máy thật sự.

Omar liệt kê nguyên nhân số một bằng chính ngón tay ông: Yuri quá nặng.

Mười hai ký chì trên đai, cộng bình khí, cộng camera, cộng pin.

Chiếc camera gắn mũ là một chi tiết dễ bị bỏ qua trong bài toán này, vì người ta quen nghĩ nó là đồ quay phim chứ không phải trang bị lặn — nhưng mọi thứ mang xuống nước đều đổi cán cân nổi.

Từ đó bắt đầu một vòng lặp tự khuếch đại.

Càng xuống sâu, áp suất càng nén khí trong áo phao và trong bộ đồ lặn lại.

Thể tích khí giảm, lực đẩy Ác-si-mét giảm theo.

Mất nổi thì chìm nhanh hơn.

Chìm nhanh hơn thì sâu hơn.

Sâu hơn thì lại bị nén tiếp.

Qua một ngưỡng nhất định, không cú đạp chân nào thắng nổi vòng lặp đó.

The Guardian dẫn Omar: anh ta quá nặng so với thiết bị bù nổi, anh ta vượt qua điểm say nitơ bắt đầu, và đến tám mươi mét thì biển nắm quyền kiểm soát.

Khi Omar kiểm tra trang bị sau khi vớt lên, ông phát hiện túi khí của áo phao đã bục.

Theo ông, nó đã căng đầy sẵn vào lúc Lipski còn đang cố bơm thêm vào.

Phương tiện cuối cùng để nổi lên đã không còn.

Và ở đây tới chi tiết nói nhiều nhất về toàn bộ vụ việc.

Đai chì mười hai ký vẫn còn nguyên trên người anh khi được đưa lên.

Tháo đai chì là thao tác cứu mạng cơ bản nhất trong lặn.

Nó được dạy ở buổi học vỡ lòng, cho mọi học viên, ở mọi hệ đào tạo.

Lipski là huấn luyện viên lặn — nghĩa là anh không những biết thao tác đó, anh còn từng dạy nó cho người khác.

Vấn đề là ở chín mươi mét, "biết" không còn là thứ dùng được.

Thứ đang ra quyết định thay anh lúc đó không còn là anh nữa, mà là lượng nitơ đang hoà trong máu anh.

Cái đai chì còn nguyên không phải bằng chứng anh dốt.

Nó là bằng chứng độ sâu đã tước mất khả năng phán đoán trước khi tước bất cứ thứ gì khác.

Còn một tầng nữa, tầng này thì thuần số học.

Ở khoảng một trăm mét, một người tiêu thụ khí nhanh gấp chừng mười một lần so với trên mặt nước, vì mỗi hơi thở phải nén tới áp suất môi trường.

Một bình mười hai lít duy nhất ở độ sâu đó không đủ cho cả đường lên lẫn các chặng dừng giải nén bắt buộc.

Nghĩa là ngay cả trong kịch bản tốt nhất — giả sử anh thắng được lực chìm, giả sử áo phao còn nguyên — anh vẫn không còn đủ khí để lên một cách an toàn.

Cú lặn đó đã hỏng từ trước khi anh chạm mặt nước.

Omar tổng kết cả hiện tượng Dahab bằng một câu: họ muốn xuống nước sâu trước khi xuống được kiến thức sâu.

Những điều nhiều người kể sai

"Camera nằm ở 92 mét, thi thể nằm ở 115 mét, anh rơi tiếp rồi vướng vào một tảng đá."

Không nguồn gốc nào nói như vậy.

Omar nói với CairoScene rằng ông tìm thấy chiếc camera ở độ sâu 115 mét — một chỗ, một con số.

Không nguồn nào mô tả camera và thi thể nằm cách nhau, và không nguồn nào nhắc tới tảng đá nào cả.

Chi tiết "rơi tiếp, vướng đá" là một suy diễn được thêm vào để hoà giải hai con số vênh nhau giữa Wikipedia/Spiegel và The Guardian.

Nó nghe hợp lý, và đó chính là lý do nó lan nhanh.

"Lipski chết trong đường hầm Arch."

Không.

Arch là đường hầm dài hai mươi sáu mét xuyên qua rạn ở độ sâu quãng năm mươi lăm mét, và nó là nhân vật chính trong nhiều tai nạn khác ở Blue Hole.

Vụ này không liên quan gì tới nó.

Lipski chìm dọc sườn dốc bên trong lòng hố, không vào hầm, không có trần đá nào trên đầu anh.

Có nguồn nói ý định ban đầu của anh là quay Arch, nhưng độ sâu anh nhắm tới thì không ai biết — có nguồn ghi khoảng sáu mươi mét, có nguồn mô tả đây là một cú lặn chạm-rồi-lên để phá kỷ lục cá nhân.

Đó là hai suy đoán khác nhau, không phải hai phiên bản của cùng một dữ kiện.

"Nhà chức trách Ai Cập đã kết luận nguyên nhân tai nạn."

Không tìm thấy bất kỳ báo cáo điều tra chính thức nào.

Đây là điểm nên nhớ khi đọc bất cứ phân tích nào về vụ này, kể cả bài này: mọi con số về trang bị, mọi mô tả về áo phao bục và đai chì còn nguyên, đều đến từ một người duy nhất đã trực tiếp cầm những món đồ đó trên tay.

Lời chứng ấy nhất quán qua nhiều năm và nhiều tờ báo, nhưng nó vẫn là lời chứng của một người, không phải một cuộc điều tra.

"Số người chết ở Blue Hole là 130" — hoặc 200, hoặc 150.

Cả ba con số đều là ước lượng truyền miệng, và chúng đo những khung thời gian khác nhau.

Không có sổ đăng ký chính thức nào ở Dahab.

Không phải ai chết ở đó cũng được tìm thấy, và một số ước tính lớn còn gộp cả các ca chết đuối khi bơi ống thở trên mặt nước.

Bất cứ ai đưa ra một con số chính xác cho chỗ này đều đang đưa ra một con số họ không có.

Kết

Tấm biển vẽ cá heo cười vẫn còn ở đó, vài bước chân khỏi mép nước.

Bức tường bia cũng vậy.

Hai thứ đó chưa bao giờ mâu thuẫn nhau: chỗ này thật sự dễ vào, và chính vì dễ vào nên nó mới đầy bia đến thế.

Về phần Yuri Lipski, có một câu hỏi không nằm dưới nước.

Nếu chiếc camera vỡ đúng như nó phải vỡ — ở gấp rưỡi độ sâu nó chịu được, sau một ngày một đêm dưới đáy — thì hôm nay anh sẽ là một dòng chữ trên đá, và bảy phút cuối cùng của anh sẽ là chuyện riêng giữa anh với biển.

Nó không vỡ.

Vì nó không vỡ, một người chết năm 2000 vẫn đang chết đi chết lại mỗi ngày trên màn hình của những người chưa từng gặp anh, gần ba mươi năm sau.

Người đưa anh lên khỏi mặt nước nói rằng nếu biết trước, ông đã đổ nước vào làm hỏng nó.

Người xem đoạn băng đó đầu tiên là mẹ anh, trong lúc gói đồ của con.

Còn gần mười triệu người xem sau đó thì chưa ai hỏi bà lấy một câu.

Nguồn

Bài viết tổng hợp từ các nguồn sau. Ảnh trong bài là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh hiện trường.

• Wikipedia — Blue Hole (Red Sea) — https://en.wikipedia.org/wiki/Blue_Hole_(Red_Sea)
• Der Spiegel International (13/07/2012) — "The Bone Garden: A Visit to the World's Deadliest Dive Site" — https://www.spiegel.de/international/zeitgeist/the-blue-hole-in-the-red-sea-is-the-deadliest-dive-site-in-the-world-a-844099.html
• The Guardian (26/08/2017) — "Top diver's death casts long shadow over deep beauty of the Blue Hole" — https://www.theguardian.com/world/2017/aug/26/blue-hole-red-sea-diver-death-stephen-keenan-dahab-egypt
• CairoScene / SceneArabia (20/10/2016) — "The Middle East Has the World's Deadliest Diving Site – This Man Recovers the Bodies Drowned In It" — https://scenearabia.com/life/egyptian-diver-tarek-omar-blue-hole-deadliest-diving-site-dahab-s-divers-cemetery
• dive-scuba.com — "Yuri Lipski: The Blue Hole Incident Explained" — https://www.dive-scuba.com/yuri-lipski/
• dive-scuba.com — "Diving theory: Nitrogen Narcosis and Inert Gas Narcosis" — https://www.dive-scuba.com/nitrogen-narcosis-inert-gas-narcosis/
• Divers Alert Network — "Know the Risks", Alert Diver Q2 2021 — https://dan.org/alert-diver/article/know-the-risks/
• MSD Manual — "Gas Toxicity During Diving" — https://www.msdmanuals.com/home/injuries-and-poisoning/diving-and-compressed-air-injuries/gas-toxicity-during-diving