Mảnh giấy bút chì và người biến mất ở Lop Nur

Mảnh giấy chỉ có mười hai chữ, viết bằng bút chì.

"Tôi đi về phía đông tìm giếng nước. Bành. 17/6, 10 giờ 30."

Người tài xế tìm thấy nó kẹp trong tập bản đồ để trên ghế phụ, vào khoảng giữa trưa.

Có một chi tiết trên mảnh giấy ấy mà mãi về sau người ta vẫn còn nhắc lại: con số "17" chỉ ngày có dấu vết viết đè lên số "16".

Chi tiết này được Giải Phóng Nhật Báo, báo Đảng của Thượng Hải, xác nhận trong bài nhìn lại vụ việc sau 45 năm — và trong toàn bộ câu chuyện, nó là thứ vật chứng gần nhất với suy nghĩ của người viết.

Nghĩa là ông đã định đi từ hôm trước.

Người viết mảnh giấy là Bành Gia Mộc, 55 tuổi, nhà hoá sinh, Phó viện trưởng Phân viện Tân Cương của Viện Khoa học Trung Quốc.

Từ trưa hôm đó, ngày 17 tháng 6 năm 1980, không ai còn nhìn thấy ông nữa.

Cho tới hôm nay, thi thể chưa bao giờ được tìm thấy.

Bối cảnh

Lop Nur là một lòng hồ đã chết ở phía đông Tân Cương.

Đầu thế kỷ 20 nó còn là một hồ nước rộng khoảng ba nghìn cây số vuông; các hồ chứa chặn dòng nước đổ vào khiến nó cạn dần, và tới năm 1980 thì gần như không còn gì ngoài đất mặn, gobi và cát.

Vùng không người quanh đó rộng gần một trăm nghìn cây số vuông.

Không dân cư thường trú, không trạm tiếp tế nào trên suốt tuyến đường dài hàng trăm cây số.

Khi đó đây là khu quân sự cấm, chỉ đoàn được cấp phép mới vào được.

Điều làm Lop Nur nguy hiểm không phải một yếu tố đơn lẻ nào, mà là phép cộng của nhiều thứ.

Trước hết là nhiệt.

Một nghiên cứu bình duyệt về vùng này ghi lượng mưa dưới 50 mm mỗi năm, trong khi lượng bốc hơi lên tới 2.728 mm — tức là bốc hơi gấp khoảng 55 lần lượng mưa rơi xuống.

Mùa hè, nhiệt độ không khí vượt 40 độ, và ban đêm tháng Sáu tới tháng Tám vẫn còn quanh 35 độ.

Nghĩa là không có khung giờ nào trong ngày để cơ thể hồi phục.

Con số hay được nhắc là nhiệt độ mặt đất sa mạc lên tới 70 độ; số đo có công bố trong lòng sa mạc bồn địa Tarim thậm chí ghi nhận mặt đất tới 80 độ vào mùa hè.

Ghi chép của chính đoàn khảo sát năm 1980 nói mặt đất tại trại khoảng 50 tới 64 độ.

Ở nền nhiệt đó, con người mất nước theo tốc độ có thể tính ra được.

Đo thực địa trong môi trường sa mạc khô nóng cho thấy người đi bộ liên tục mất khoảng 1,2 lít mồ hôi mỗi giờ.

Sổ tay sinh tồn sa mạc của quân đội Mỹ khuyến cáo người lao động nặng dưới nắng 43 độ cần tới 19 lít nước một ngày, và trên 38 độ thì phải uống một lít mỗi giờ.

Cùng tài liệu đó có một câu đáng nhớ: khát không phải chỉ dẫn đáng tin, người uống theo cơn khát chỉ uống được khoảng hai phần ba lượng nước cơ thể thực sự cần.

Thứ hai là cái bẫy bản đồ.

Trên bản đồ vùng này có ghi những cái giếng, nhưng phần lớn đã cạn từ lâu.

Địa danh Kumkuduk trong tiếng địa phương có nghĩa là "giếng cát" — cái tên hứa một điều mà thực địa không còn giữ.

Thứ ba là địa hình.

Lop Nur có địa mạo yardang: những gò đất đá bị gió bào mòn thành hàng dài song song, cao từ vài mét tới hàng chục mét, nhìn từ trên cao giống một thành phố đổ nát.

Đứng dưới đất giữa các gò ấy, tầm nhìn ngang chỉ còn vài chục mét.

Và chúng che khuất người khỏi mắt của cả người tìm lẫn máy bay tìm kiếm.

Thứ tư là lớp vỏ muối phủ trên nền hồ cũ.

Đó là một lớp muối cứng dày chừng hai phân, cứng tới mức máy bay đậu được lên trên.

Nó sắc như dao, đủ làm rách chân chó và mòn móng lạc đà.

Và nó không giữ dấu chân.

Cuối cùng là sự cô lập.

Năm 1980, phương tiện liên lạc duy nhất của đoàn là điện đài sóng ngắn — thứ cần có người ngồi máy, có nguồn điện và có ăng-ten.

Người rời trại đi bộ là mất liên lạc tuyệt đối, ngay lập tức.

Chuyện xảy ra

Bành Gia Mộc sinh năm 1925 ở Quảng Đông, tốt nghiệp ngành sinh học năm 1947.

Tên khai sinh của ông là Bành Gia Mục.

Năm 1956 ông đổi chữ cuối trong tên mình, từ chữ mang nghĩa hoà thuận trong gia đình sang chữ có nghĩa "thêm cỏ cây" — ý nói rời nhà đi khai phá vùng biên cương.

Ông đã đi Tân Cương mười lăm chuyến khảo sát.

Riêng Lop Nur, ông vào ba lần: năm 1964 và năm 1979 đều là khảo sát vùng ngoại vi, còn lần thứ ba là chuyến khảo sát khoa học tổng hợp năm 1980, do chính ông làm đội trưởng.

Đoàn đi vào tháng Năm.

Ngày 5 tháng 6 năm 1980, họ đạt được mục tiêu lớn nhất của chuyến đi: lần đầu tiên một đoàn khảo sát Trung Quốc xuyên qua vùng lõi lòng hồ khô Lop Nur.

Đến đây, theo lẽ thường, chuyến đi đã có thể kết thúc.

Nhưng Bành Gia Mộc quyết định quay lại sa mạc thêm một chặng nữa, để mở một tuyến đường mới về hướng đông.

Đoàn có bất đồng về việc kéo dài hành trình này.

Chặng thứ hai xuất phát từ nông trường Mễ Lan vào khoảng ngày 11 tháng 6.

Đội hình gồm mười một người tính cả ông, đi bằng ba xe: một xe việt dã, một xe chở người và một xe tải.

Phó đội trưởng là Uông Văn Tiên, chuyên gia địa chất thuỷ văn; trong đoàn còn có một nhà thực vật học, một báo vụ viên điện đài, hai tài xế và người phụ trách hành chính kiêm bảo vệ.

Tuyến đi men theo lòng sông cổ Sơ Lặc về phía đông, qua Kumkuduk, rồi vòng lên phía bắc quay về điểm xuất phát.

Chiều 16 tháng 6, đoàn tới khu vực Kumkuduk và cắm trại ở phía tây, cách đó chưa tới mười cây số.

Đến lúc này thì tình thế đã hỏng.

Nước và xăng đều gần cạn, mà chặng đường còn lại vẫn khoảng bốn trăm cây số.

Họ tìm nước tại chỗ, không thấy.

Trong những ngày trước đó, đoàn từng phải đào hố sâu rồi vùi mặt vào cát để hít chút hơi ẩm cho đỡ khát.

Tối 16 tháng 6, khoảng mười giờ đêm, báo vụ viên đánh bức điện khẩn về một căn cứ quân sự trong khu vực, xin tiếp tế năm trăm ký nước và năm trăm ký nhiên liệu.

Sáng hôm sau đoàn đánh tiếp một bức nữa báo toạ độ điểm cắm trại.

Khoảng mười một giờ rưỡi trưa ngày 17 tháng 6, căn cứ trả lời: máy bay sẽ tới Kumkuduk ngày 18, đoàn đứng yên chờ tại chỗ.

Đó là câu trả lời đúng.

Chỉ có điều khi bức điện ấy tới nơi thì Bành Gia Mộc đã rời trại được một tiếng.

Theo mảnh giấy ông để lại, ông đi lúc mười giờ ba mươi sáng.

Ông mang theo một túi vải, một bình nước khoảng hai ký, và một máy ảnh.

Hai ký nước, giữa trưa tháng Sáu, trên nền đất năm sáu mươi độ.

Ở tốc độ mất mồ hôi khoảng 1,2 lít mỗi giờ đã đo được trong sa mạc khô nóng, chỗ nước ấy đủ dùng chưa tới hai tiếng đồng hồ.

Vì sao ông đi thì không ai biết chắc.

Điều biết chắc là bản đồ có ghi giếng ở phía đông, và đoàn đang cạn nước.

Có một chi tiết được truyền lại trong nhiều tường thuật: ông ngại việc điều máy bay chở nước tới sẽ làm tốn kém cho đoàn.

Khoảng mười hai giờ trưa, mọi người phát hiện ông không có trong xe.

Tài xế tìm thấy mảnh giấy.

Chiều hôm đó, gió nổi lên thành bão cát, và mọi hoạt động tìm kiếm phải dừng.

Cuộc tìm kiếm

Rạng sáng 18 tháng 6, đoàn đánh điện báo Bành Gia Mộc mất tích và xin máy bay.

Trưa cùng ngày, một chiếc trực thăng tới, bay siêu thấp về hướng đông.

Không thấy gì.

Đợt tìm kiếm đầu tiên do chính các đội viên trong đoàn thực hiện, kéo dài từ 17 tới 19 tháng 6.

Họ lần theo dấu giày của ông về hướng đông được khoảng tám cây số.

Trên đường đi, họ tìm thấy dấu vết có người từng ngồi nghỉ, và một mẩu giấy kẹo dừa — loại kẹo mua được ở nông trường nơi đoàn xuất phát.

Rồi dấu chân biến mất, đúng ở ranh giới lớp vỏ muối.

Đợt thứ hai bắt đầu ngày 20 tháng 6 và kéo dài tới 26 tháng 6.

Lần này có sự tham gia của quân khu, tổng cộng 136 lượt người, cùng trực thăng bay quét ở độ cao chừng ba mươi mét và máy bay cánh bằng thả người xuống.

Phạm vi quét khoảng ba mươi cây số bán kính.

Không kết quả.

Đợt thứ ba mở từ ngày 7 tháng 7, kéo dài gần một tháng.

Trên một trăm lượt người chia làm ba tổ, sáu con chó nghiệp vụ điều từ nhiều tỉnh về, bốn mươi tám xe, hai mươi chín lượt chuyến bay.

Diện tích quét vượt bốn nghìn cây số vuông.

Chính đợt này để lại một chi tiết cho thấy sa mạc đã thắng ở đâu: nhiệt độ mặt đất khiến lũ chó nghiệp vụ mất khả năng đánh hơi, và lớp vỏ muối làm rách chân chúng.

Chó không đánh hơi được thì phương pháp tìm kiếm hiệu quả nhất coi như bị loại khỏi cuộc chơi.

Đợt thứ tư bắt đầu ngày 10 tháng 11 năm 1980 và kéo dài khoảng bốn mươi mốt ngày.

Đợt này huy động hơn một nghìn lượt người, gồm cả cán bộ của phân viện, bộ đội, và con trai của Bành Gia Mộc.

Họ không tìm theo tuyến nữa mà chia ô kéo lưới, quét sạch một diện tích khoảng một nghìn cây số vuông.

Kết quả của lần rà soát dày đặc nhất ấy là: một ít tiền đồng thời Càn Long, mấy hạt chuỗi, một cái móng ngựa, vỏ sò, và một bộ yên lạc đà.

Toàn đồ của những người đã đi qua vùng này hàng trăm năm trước.

Không có một mảnh nào thuộc về người họ đang tìm.

Sau bốn đợt, việc tìm kiếm quy mô lớn dừng lại.

Lễ truy điệu được tổ chức tại Nghĩa trang Cách mạng Long Hoa ở Thượng Hải.

Năm 1982, ông được truy tặng danh hiệu liệt sĩ, và một tấm bia kỷ niệm được dựng gần Kumkuduk.

Cần nói rõ một điều về tấm bia này, vì nhiều người nhầm: nó không nằm ở điểm cắm trại, cũng không phải nơi ông thực sự mất tích.

Nó chỉ nằm trong vùng ông từng đi qua.

Đó là một tấm bia tưởng niệm, không phải một cột mốc hiện trường.

Chuyện chưa dừng ở năm 1980.

Ngày 11 tháng 4 năm 2005, một đoàn khảo sát xuyên sa mạc do một trấn thuộc Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc tổ chức, phát hiện một xác khô ở phía tây bắc sa mạc Kumtag.

Xác nằm úp mặt trong lòng một con sông cổ đã khô, phần lớn thân bị cát phủ.

Tháng 10 năm đó, một nghiên cứu viên của Viện Khoa học Trung Quốc khám sơ bộ và nêu nghi vấn đây có thể là di thể Bành Gia Mộc.

Tin ấy làm dấy lên hy vọng rất lớn.

Tháng 4 năm 2006, một tổ chuyên gia ba người bay tới Đôn Hoàng, trong đó có một nhà nhân học pháp y thuộc Viện Cổ sinh vật có xương sống và Cổ nhân loại.

Họ lấy mẫu tóc, xương và da để giám định.

Ngày 13 tháng 4 năm 2006, kết luận được công bố: đây không phải Bành Gia Mộc.

Bản tin Trung Tân Xã ngày hôm sau ghi rõ hai điều.

Thứ nhất, hiện chưa có bằng chứng nào cho thấy đã tìm thấy di thể Bành Gia Mộc.

Thứ hai, việc giám định ADN đã thất bại, vì mẫu bị phân huỷ do điều kiện bảo quản.

Quanh xác khô ấy cũng không tìm thấy bất kỳ vật dụng nào của ông.

Tháng 5 năm 2006, do ADN không cho kết quả, các chuyên gia đề xuất phục dựng chân dung từ hộp sọ để đối chiếu.

Cách này cũng không đưa ra được kết luận xác định.

Ngày 2 tháng 6 năm 2007, một người yêu thích thám hiểm phát hiện xác khô thứ hai, ở vùng Đại Nam Hồ thuộc Hami, nơi tiếp giáp Lop Nur.

Lần này người được mời tới nhận dạng là Diêm Hồng Kiến, bạn sinh thời của Bành Gia Mộc.

Ngày 9 tháng 7 năm 2007, sau khi xem các di vật lấy được, ông nói: "Tôi thấy không có một món đồ nào là của Bành Gia Mộc. Tôi có thể khẳng định đây không phải di thể Bành Gia Mộc."

Trong giai đoạn 2005 tới 2007, hài cốt người được phát hiện tổng cộng sáu lần ở vùng này.

Không lần nào chứng minh được là ông.

Vì sao không tìm được

Câu hỏi thường gặp nhất về vụ này là: hơn một nghìn lượt người quét lưới trên một nghìn cây số vuông, sao lại không thấy gì?

Câu trả lời nằm gọn trong bốn đặc điểm vật lý của Lop Nur, không cần tới bất kỳ điều bí ẩn nào.

Thứ nhất là vỏ muối.

Dấu giày mất ở đúng ranh giới lớp vỏ muối không phải là một sự biến mất kỳ lạ, mà là điều đương nhiên: mặt muối cứng như bê tông thì không nhận dấu chân.

Người đi tiếp thì vẫn đi, chỉ là từ mét đó trở đi không còn gì để lần theo nữa.

Thứ hai là bão cát.

Ở đây có một mốc đối chứng rất rõ do chính đoàn ghi lại: một bộ xương lạc đà hoang trên tuyến của họ, chỉ sau một ngày đã bị cát vùi mất quá nửa.

Bão cát đủ sức xoá dấu chân trong vài giờ, và vùi một vật nằm ngang trong vòng một ngày.

Đợt tìm kiếm đầu tiên bắt đầu sau khi bão cát đã đi qua.

Thứ ba là yardang.

Trên một địa hình gò song song cao vài mét tới hàng chục mét, một hàng người tìm kiếm dàn cách nhau năm mươi mét vẫn có thể đi lọt qua giữa hai gò mà không thấy thứ nằm bên kia.

Mỗi người đều tin rằng người bên cạnh đã vòng qua chỗ khuất đó.

Đây cũng là lý do tìm bằng máy bay gần như vô dụng: nhìn từ trên cao xuống, một người nằm dưới chân gò nằm trong bóng đổ.

Thứ tư là thời gian.

Biên độ sinh tồn của một người đàn ông 55 tuổi, mang hai ký nước, đi bộ giữa trưa tháng Sáu ở nền nhiệt đó, được tính bằng giờ chứ không phải bằng ngày.

Sốc nhiệt có một đặc điểm khiến nó nguy hiểm hơn người ta tưởng: theo đồng thuận chuyên gia về chẩn đoán và điều trị, ở thể do gắng sức, người bệnh đổ mồ hôi rồi tắt mồ hôi.

Khi cơ thể cạn dịch và hệ thần kinh trung ương bắt đầu suy, tuyến mồ hôi ngừng hoạt động.

Mất mồ hôi nghĩa là mất luôn cơ chế làm mát bằng bay hơi, và thân nhiệt lõi từ đó đi lên không kiểm soát.

Ngưỡng chẩn đoán sốc nhiệt là thân nhiệt lõi trên 40 độ, và tỷ lệ tử vong của thể gắng sức vượt 50% nếu không được cấp cứu kịp.

Không có ai ở đó để cấp cứu.

Về việc chuyện gì đã xảy ra sau khi dấu chân mất, giới chuyên môn nghiêng về hai khả năng — và cần nói thẳng rằng cả hai đều chỉ là suy đoán, vì chưa bao giờ có thi thể để xác nhận.

Khả năng thứ nhất là ông kiệt sức vì mất nước, ngã gục giữa trưa, rồi bị bão cát phủ lên.

Cơ sở cho suy đoán này chính là bộ xương lạc đà bị vùi trong một ngày.

Khả năng thứ hai là ông chui vào một hốc dưới chân gò yardang để trú nắng hoặc trú bão, và cái hốc ấy sập.

Chân yardang thường là cát mịn rời rạc; gặp gió mạnh thì sập là chuyện có thể xảy ra.

Một hướng suy đoán khác, yếu hơn, cho rằng ông đã đi lệch xuống phía nam vào sa mạc Kumtag, vùng còn khó tìm hơn nhiều.

Hướng này có cơ sở địa lý, nhưng không có vật chứng nào đỡ, và chủ yếu lưu hành trong giới yêu thích tìm hiểu vụ việc chứ không phải kết luận của cơ quan nào.

Những điều nhiều người kể sai

"Ông đào tẩu sang Mỹ."

Đây là tin đồn có tuổi đời lâu nhất, và cũng là tin đồn duy nhất có tài liệu bác lại rành mạch.

Nó bắt đầu ngày 11 tháng 10 năm 1980, khi tờ Trung Báo ở Hồng Kông đăng lời một người tên Chu Quang Lỗi, nói rằng đã trông thấy Bành Gia Mộc tại một nhà hàng ở Washington ngày 14 tháng 9.

Tân Hoa Xã sau đó điều tra và công bố ba điểm.

Vợ ông, bà Hạ Thục Phương, nói chưa từng quen biết người này.

Chính "nhân chứng" ấy còn viết sai tên bà.

Và việc rà soát hồ sơ nhập cảnh không tìm thấy ghi nhận nào.

Về mặt vật lý thì câu chuyện cũng không đứng được: người rời trại đi bộ với hai ký nước, giữa một vùng sa mạc rộng gần trăm nghìn cây số vuông không dân cư, không thể tới bất kỳ biên giới nào.

"Có yếu tố siêu nhiên."

Trên mạng tiếng Trung lưu truyền cả một hệ thống truyện gắn vụ này với các mô-típ như song ngư ngọc bội, người phân thân, xuyên không hay bị người ngoài hành tinh bắt đi.

Cần nói rõ nguồn gốc của chúng: đó là sản phẩm hư cấu sinh ra trên các diễn đàn mạng, không phải nội dung của bất kỳ hồ sơ hay tài liệu nào.

Không có một bằng chứng nào đứng sau nhóm chuyện này.

"Ông bị chính đội viên trong đoàn sát hại rồi dựng hiện trường."

Đoàn có bất đồng về việc kéo dài hành trình, và đó là điều có thật.

Nhưng bất đồng không dẫn tới giả thuyết này, vì ba lý do vật chứng.

Một là muốn dựng hiện trường thì phải giả được nét chữ viết tay của ông trên mảnh giấy, kể cả vết sửa số "17" đè lên "16".

Hai là phải tạo ra một dải dấu giày kéo dài khoảng tám cây số về phía đông, đúng cỡ giày, đúng hướng, rồi dừng đúng ở chỗ vỏ muối bắt đầu.

Ba là phải đặt được một chỗ nghỉ có mẩu giấy kẹo dừa nằm giữa đường đi ấy.

Một người không làm nổi chừng ấy việc trong nửa buổi sáng ở nhiệt độ đó; nhiều người cùng làm thì khả năng lộ tăng theo số người biết.

Thêm nữa, phản ứng sau đó là bốn đợt tìm kiếm quy mô rất lớn kéo dài tới cuối năm — cách hành xử của những người tin rằng có một người đang mất tích ngoài kia.

"Xác khô năm 2005 đã được xác định 99% là ông, nhưng gia đình từ chối đối chiếu ADN."

Câu này lưu hành rất rộng trên các trang tự truyền thông, và nó sai ở cả hai vế.

Mẫu ADN đã được lấy và đã được đem giám định; việc giám định thất bại vì mẫu bị phân huỷ, không phải vì ai từ chối.

Kết luận chính thức tháng 4 năm 2006 là xác khô đó không phải Bành Gia Mộc.

Còn Diêm Hồng Kiến, người bạn được mời tới nhận dạng, làm việc đó ở vụ năm 2007 tại Đại Nam Hồ, không phải vụ năm 2005 ở Kumtag — hai vụ khác nhau, cách nhau hai năm và mấy trăm cây số, thường xuyên bị ghép làm một trong các video kể chuyện.

Bốn mươi lăm năm đã trôi qua kể từ buổi trưa hôm ấy.

Người ta đã tìm bằng chó, bằng máy bay, bằng lưới người dàn hàng, bằng ADN và bằng cả phục dựng hộp sọ.

Thứ tìm được nhiều nhất, rốt cuộc, là những đồ vật của các đoàn người đã đi qua đây từ mấy trăm năm trước.

Nếu có một bài học nào rút ra từ vụ này thì nó không nằm ở chỗ bí ẩn.

Nó nằm ở chỗ mọi quyết định trong sa mạc đều bị chấm điểm bằng một đơn vị duy nhất là nước, và biên độ sai sót thì hẹp hơn người ta tưởng rất nhiều.

Bức điện trả lời của căn cứ đã tới nơi trong buổi trưa hôm đó.

Nó chỉ tới chậm hơn một tiếng so với người nhận.

Lop Nur không giấu ai cả.

Nó chỉ xoá.

Nguồn

Bài viết tổng hợp từ các nguồn sau. Ảnh trong bài là ảnh minh hoạ do AI tạo, không phải ảnh hiện trường.

• Wikipedia tiếng Trung — Bành Gia Mộc (彭加木) — https://zh.wikipedia.org/zh-hans/彭加木
• Wikipedia tiếng Anh — Peng Jiamu — https://en.wikipedia.org/wiki/Peng_Jiamu
• Giải Phóng Nhật Báo (jfdaily) — bài nhìn lại vụ việc sau 45 năm, chi tiết mảnh giấy bút chì và vết sửa số "17" — https://www.jfdaily.com/wx/detail.do?id=930382
• Trung Tân Xã, 14/4/2006 — "chưa có bằng chứng đã tìm thấy di thể Bành Gia Mộc", giám định ADN thất bại — http://www.chinanews.com.cn/news/2006/2006-04-14/8/717599.shtml
• Quang Minh Nhật Báo, 30/4/2006 — tường thuật vụ xác khô Kumtag 2005 và quá trình giám định — https://www.gmw.cn/01gmrb/2006-04/30/content_412447.htm
• Phượng Hoàng — chuyên đề "27 năm tìm Bành Gia Mộc", chi tiết bốn đợt tìm kiếm — https://news.ifeng.com/special/xsj/zxbd/200707/0723_1205_162512_3.shtml
• Sci. Rep. / PMC9633776 — nghiên cứu bình duyệt về Lop Nur: lượng mưa dưới 50 mm và bốc hơi 2.728 mm mỗi năm — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9633776/
• "Expert consensus on standardized diagnosis and treatment for heat stroke" (PMC4704265) — ngưỡng thân nhiệt lõi, cơ chế tắt mồ hôi, tỷ lệ tử vong — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4704265