Rút BHXH một lần: 160 triệu hay 3,6 triệu mỗi tháng

Một người đóng bảo hiểm xã hội 10 năm, mức bình quân 8 triệu đồng/tháng, rút một lần được khoảng 160 triệu đồng. Cũng người ấy, nếu đóng tiếp và chờ lương hưu, dòng tiền danh nghĩa trong 20 năm hưu có thể lên tới 864 triệu đồng. Hai con số cùng nói về một cuộc đời, và người trong cuộc phải chọn một.

Khi khó khăn trước mắt đủ lớn, một khoản tiền nhận ngay luôn có sức thuyết phục. Người lao động mất việc, cần trả nợ, cần tiền thuê nhà, cần học phí cho con, cần vốn buôn bán nhỏ. Trong hoàn cảnh đó, rút bảo hiểm xã hội một lần không phải quyết định bốc đồng. Nó thường là quyết định của người đang thiếu đường lui.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào số tiền nhận ngay, ta dễ bỏ qua phần mất đi phía sau.

Rút một lần được bao nhiêu, tính thế nào

Theo cách tính phổ biến, thời gian đóng BHXH từ năm 2014 trở đi khi hưởng một lần được tính 2 tháng mức bình quân tiền lương đóng BHXH cho mỗi năm đóng.

Ví dụ một người có 10 năm đóng BHXH, mức bình quân tiền lương đóng là 8 triệu đồng/tháng, số tiền nhận một lần khoảng 160 triệu đồng, chưa tính các điều chỉnh cụ thể theo hồ sơ.

Công thức ấy dễ nhẩm: mỗi năm đóng đổi lấy khoảng hai tháng lương bình quân. Vẫn với giả định bình quân 8 triệu đồng, mỗi năm đóng tương ứng chừng 16 triệu đồng khi rút; đóng 15 năm thì khoảng 240 triệu.

Cần nói rõ đây chỉ là minh hoạ từ ví dụ giả định, không phải số của riêng ai. Hồ sơ thật còn có các điều chỉnh cụ thể, và mức bình quân mỗi người mỗi khác.

160 triệu là nhiều hay ít? Với người đang cần trả nợ, đó là rất nhiều. Với tuổi già kéo dài 15-20 năm, đó lại là một khoản rất mỏng.

Chiều ngược lại: lương hưu là dòng tiền, không phải cục tiền

Thử nhìn chiều ngược lại. Luật BHXH 2024 giảm điều kiện hưởng lương hưu xuống từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên nếu đủ tuổi nghỉ hưu.

Với lao động nam, 20 năm đóng tương ứng mức lương hưu 45% bình quân tiền lương đóng BHXH; với nữ, 15 năm đã tương ứng 45%, sau đó mỗi năm thêm 2%, tối đa 75%. Nếu bình quân tiền lương đóng BHXH là 8 triệu đồng, mức 45% là 3,6 triệu đồng/tháng.

Nghe 3,6 triệu không lớn. Nhưng nó là dòng tiền hằng tháng, có điều chỉnh lương hưu theo chính sách, và đi kèm thẻ bảo hiểm y tế cho người hưởng lương hưu.

Nếu một người nhận 3,6 triệu/tháng trong 10 năm, tổng số danh nghĩa đã là 432 triệu đồng. Trong 15 năm là 648 triệu đồng. Trong 20 năm là 864 triệu đồng. Đó là chưa tính giá trị của bảo hiểm y tế ở tuổi mà bệnh tật thường đến dày hơn.

Cái đuôi "mỗi năm thêm 2%, tối đa 75%" đáng đọc kỹ. Vẫn trong ví dụ giả định bình quân 8 triệu đồng, mỗi 2% ấy tương đương 160.000 đồng mỗi tháng, cộng thêm vĩnh viễn. Đóng thêm 5 năm là thêm 10%, tức khoảng 800.000 đồng/tháng, lặp lại cho tới cuối đời.

Đặt hai con số cạnh nhau

Vẫn với người 10 năm đóng, bình quân 8 triệu đồng trong ví dụ trên:

• Chọn rút một lần: nhận khoảng 160 triệu đồng, có ngay, dùng được ngay, không ràng buộc gì thêm. Đổi lại, quá trình đóng về không — muốn có lương hưu thì bắt đầu lại từ đầu.
• Chọn giữ và đóng tiếp: không có tiền ngay. Nhưng khi đủ tuổi nghỉ hưu và đủ số năm, dòng tiền 3,6 triệu/tháng chạy đều, được điều chỉnh theo chính sách, kèm thẻ bảo hiểm y tế.

Điểm hoà vốn danh nghĩa nằm ở khoảng hơn ba năm rưỡi hưởng lương hưu — 160 triệu chia cho 3,6 triệu mỗi tháng ra chừng 44 tháng. Đây vẫn là phép tính danh nghĩa trên ví dụ giả định: chưa tính lạm phát, chưa tính việc 160 triệu nếu đem đầu tư có thể sinh lời, cũng chưa tính giá trị thẻ bảo hiểm y tế ở phía bên kia.

Nói cách khác, không có đáp án chung. Hai rủi ro đối xứng nhau: người rút chịu rủi ro sống thọ mà hết tiền; người giữ chịu rủi ro cần tiền gấp hôm nay mà không có. Ai đang đứng ở đâu thì chỉ người đó biết.

Bản chất tài chính: bán dòng tiền tuổi già lấy cục tiền tuổi trẻ

Vậy rút BHXH một lần là món hời hay cú lỗ? Câu trả lời phụ thuộc vào hoàn cảnh, nhưng về bản chất tài chính dài hạn, nó thường là bán một dòng tiền tuổi già để lấy một cục tiền tuổi trẻ. Người càng khỏe mạnh và sống lâu sau nghỉ hưu, phần "lỗ" càng lớn.

Điều đó cũng có nghĩa là câu hỏi thật không phải "rút hay không rút", mà là "tôi đang bán cái gì, với giá nào". Bán để cứu một nguy cơ thật thì đó là cuộc mua bán có lý do. Bán để bù một khoản chi có thể hoãn được thì cái giá phải trả nằm ở một chỗ rất xa, và đúng lúc khó kiếm lại nhất.

Trước khi quyết, ba việc nên làm

Quyết định này khó rút lại. Vài việc kiểm tra được trước khi đặt bút.

• Tra chính xác quá trình đóng của mình. Cổng thông tin của Bảo hiểm xã hội Việt Nam tra được số năm đóng và mức bình quân theo mã số bảo hiểm. Chênh vài năm là chênh cả chục phần trăm lương hưu về sau.
• Đối chiếu với số năm còn thiếu. Điều kiện hưởng lương hưu nay là đủ 15 năm đóng nếu đủ tuổi nghỉ hưu. Người đã đóng 12–13 năm rồi rút sạch là bỏ đi một quá trình gần chạm ngưỡng.
• Hỏi xem có đường đóng tiếp không. Người nghỉ việc vẫn có kênh bảo hiểm xã hội tự nguyện để nối tiếp quá trình đóng thay vì cắt đứt hẳn. Đây là lựa chọn thứ ba nhiều người không biết mình có.

Một điểm liên quan trực tiếp: phần lớn lao động Việt Nam hiện làm việc không có hợp đồng, không thuộc diện đóng bắt buộc. Với nhóm đó, quá trình đóng dang dở từ những năm còn làm công ty là tài sản an sinh duy nhất họ có.

Những điều nhiều người kể sai

• "Rút một lần được nhiều hơn hưởng lương hưu." Nhiều hơn ở thời điểm nhận, không phải nhiều hơn trên cả đời. Trong ví dụ 8 triệu đồng bình quân, 160 triệu nhận ngay so với 864 triệu danh nghĩa của 20 năm hưu — cùng một quá trình đóng, hai độ lớn khác nhau.
• "Rút xong vẫn đóng lại được như cũ." Đóng lại thì được, nhưng quá trình cũ đã tính hưởng một lần thì không quay về. Số năm phải gây dựng lại từ đầu, mà số năm là thứ không mua được bằng tiền, chỉ mua được bằng thời gian.
• "Lương hưu 3,6 triệu thì sống sao được, thà cầm cục tiền." Đây là so sánh lệch. Vế bên kia không phải "cục tiền sống mãi" mà là 160 triệu tiêu hết là hết. Ngoài ra lương hưu còn được điều chỉnh theo chính sách và đi kèm thẻ bảo hiểm y tế — thứ đắt giá đúng ở tuổi hay ốm.
• "Ai rút một lần cũng là do ham tiền trước mắt." Bản thảo nói ngược lại, và nói đúng: phần lớn người rút là người đang thiếu đường lui. Họ không quyết định trong một bảng tính sạch sẽ.

Vì sao khuyên "đừng rút" là chưa đủ

Điểm khó là người lao động không quyết định trong một bảng tính sạch sẽ. Họ quyết định khi tiền nhà đến hạn, công ty cắt giảm, con cần đóng học, cha mẹ nằm viện.

Vì vậy, muốn hạn chế rút BHXH một lần không thể chỉ khuyên "đừng rút". Cần có tín dụng khẩn cấp rẻ hơn, bảo hiểm thất nghiệp hiệu quả hơn, tư vấn rõ hơn, và cơ chế đóng tiếp linh hoạt hơn cho người nghỉ việc.

Rút BHXH một lần giống như tháo mái nhà để lấy gỗ nhóm lửa. Có lúc lạnh quá thì phải làm. Nhưng một xã hội tử tế phải cố sao cho người lao động không bị đẩy đến lựa chọn ấy quá thường xuyên.