Tắc đường lấy mất hơn 25 ngày công của bạn mỗi năm

Mỗi ngày mất 45 phút vì kẹt xe, một năm người đô thị mất gần 200 giờ — hơn 8 ngày trọn vẹn, hoặc hơn 25 ngày công nếu tính một ngày làm việc 8 giờ. Đó là số ngày người ta bỏ ra để đứng yên trên đường, và không ai trả lại.

Tắc đường thường được kể như một sự bực mình. Sáng đi làm muộn. Chiều về nhà mệt. Mưa xuống thì mọi thứ tệ hơn. Nhưng nếu cộng dồn lại, tắc đường không chỉ là chuyện giao thông. Nó là một loại thuế thời gian mà người đô thị phải trả mỗi ngày.

Hai đô thị lớn nhất nước mất bao nhiêu giờ

Theo TomTom Traffic Index, Hà Nội và TP.HCM nằm trong nhóm đô thị có mức ùn tắc cao. Dữ liệu gần đây cho thấy người đi lại ở Hà Nội có thể mất hơn một trăm giờ mỗi năm trong giờ cao điểm vì tắc đường; TP.HCM cũng mất ở mức tương tự, chỉ thấp hơn một phần. Nguồn trong nước cũng từng ước tính người dân Hà Nội mất khoảng 30-60 phút mỗi ngày do kẹt xe, và thiệt hại kinh tế do ùn tắc lên đến khoảng 1-1,2 tỷ USD mỗi năm.

Hai con số ấy đo hai thứ khác nhau nên đừng cộng vào nhau. "Hơn một trăm giờ mỗi năm" là phần thời gian dôi ra so với lúc đường thông, chỉ tính riêng giờ cao điểm. "30-60 phút mỗi ngày" là cảm nhận tổng của một ngày đi lại. Chúng bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.

Còn "1-1,2 tỷ USD mỗi năm" là con số cấp thành phố, gồm cả xăng dầu đốt vô ích, hàng hoá đến chậm, năng suất hao hụt.

Những con số ấy nghe lớn, nhưng vẫn hơi xa. Hãy kéo nó về một ngày bình thường.

Kéo con số về một ngày bình thường

Nếu một người mất 45 phút mỗi ngày vì kẹt xe, mỗi tuần làm việc họ mất gần 4 giờ. Một tháng mất khoảng 16 giờ. Một năm mất gần 200 giờ, tương đương hơn 8 ngày trọn vẹn nếu tính 24 giờ/ngày, hoặc hơn 25 ngày công nếu tính một ngày làm việc 8 giờ.

Cần nói rõ 45 phút ở đây là một giả định đặt giữa khoảng 30-60 phút mà nguồn trong nước ước tính, dùng để dễ hình dung chứ không phải số đo của riêng ai.

Đặt cạnh những thứ quen thuộc, gần 4 giờ mỗi tuần là một buổi sáng thứ Bảy. 16 giờ mỗi tháng là hai ngày làm việc. Hơn 25 ngày công mỗi năm gần bằng toàn bộ số ngày phép mà nhiều người dùng cả năm để về quê, đi khám bệnh, chăm con ốm. Nói cách khác, kẹt xe đang lặng lẽ tiêu hết một quỹ nghỉ ngơi thứ hai mà không ai ký duyệt.

Quy ra tiền: 768.000 đồng mỗi tháng

Quy ra tiền, giả sử thu nhập 10 triệu đồng/tháng và làm khoảng 208 giờ/tháng, mỗi giờ lao động trị giá khoảng 48.000 đồng. Mất 16 giờ/tháng nghĩa là mất giá trị thời gian khoảng 768.000 đồng/tháng. Một năm là hơn 9 triệu đồng. Với người thu nhập cao hơn, chi phí cơ hội cao hơn. Với người thu nhập thấp hơn, phần mất đi lại càng đau vì nó ăn vào nghỉ ngơi, chăm con, làm thêm.

768.000 đồng mỗi tháng là bao nhiêu? Trong cùng phép tính giả định ấy, nó xấp xỉ 7,7% thu nhập — gần bằng một tháng lương mỗi năm. Đó là khoản mà chẳng ai nhìn thấy trong bảng lương, không ai trừ vào phiếu chi, nhưng vẫn mất thật.

Cần nhấn mạnh: đây là chi phí cơ hội, không phải tiền mặt chảy ra khỏi ví. Người kẹt xe không đưa 768.000 đồng cho ai. Nhưng họ mất đúng phần thời gian mà lẽ ra đổi được thành thu nhập, thành giấc ngủ, thành bữa cơm với con. Riêng phần tiền mặt thật thì vẫn có: xăng đốt trong lúc đứng yên, phanh và lốp mòn thêm, cuốc xe công nghệ tính thêm phút chờ.

Với người làm công ăn lương cố định, phần mất nghiêng về nghỉ ngơi. Với người chạy xe công nghệ, giao hàng, buôn bán theo chuyến — nhóm mà thu nhập tính thẳng theo số cuốc, số chuyến — phần mất đi hiện ra ngay trong thu nhập cuối ngày.

Phần đắt nhất không nằm ở tiền

Nhưng tiền chưa phải phần đắt nhất.

Tắc đường lấy mất sự bình tĩnh. Nó biến đoạn đường về nhà thành một cuộc chịu đựng. Nó làm người cha lỡ bữa cơm tối với con, người mẹ đón con muộn, người trẻ hết năng lượng học thêm sau giờ làm. Một đô thị kẹt xe không chỉ chậm hơn về kinh tế; nó cũng căng hơn về cảm xúc.

Phần này không có đơn vị đo. Nhưng nó dồn lại theo năm tháng. Một đứa trẻ có bao nhiêu bữa tối với cha mẹ trước khi lớn? Một người có bao nhiêu buổi chiều còn đủ sức học thêm một nghề? Những con số đó không ai thống kê, và cũng không có cách nào bù lại.

Vì sao "chịu khó" không phải lời giải

Điều đáng nói là người dân thường bị yêu cầu "chịu khó". Dậy sớm hơn, đi muộn hơn, né tuyến này, vòng tuyến kia. Nhưng một vấn đề hệ thống không thể giải bằng sức chịu đựng cá nhân mãi. Khi hạ tầng mở rộng chậm hơn số phương tiện, khi nhà ở bị đẩy ra xa nơi làm việc, khi vận tải công cộng chưa đủ tiện, tắc đường trở thành kết quả tất yếu.

Có một vòng lặp nằm sau chuyện này. Giá nhà trong trung tâm đắt đẩy người ta ra vùng ven. Ở vùng ven thì quãng đường đi làm dài ra. Quãng đường dài ra thì thời gian kẹt xe tăng. Và mỗi cá nhân cố thoát bằng cách mua thêm một chiếc xe riêng — càng thêm xe, đường càng chật. Không ai làm gì sai, nhưng cộng lại thì cả thành phố cùng thua.

Đó cũng là lý do những mẹo cá nhân chỉ giúp được một người. Nếu tất cả cùng dậy sớm hơn nửa tiếng, giờ cao điểm đơn giản là dịch sớm nửa tiếng. Cái duy nhất giải được bài toán này là giảm tổng số chuyến đi bằng xe cá nhân — bằng nhà ở gần chỗ làm hơn, bằng vận tải công cộng đủ tiện để người ta tự nguyện bỏ xe máy, bằng cách cho phép làm việc lệch giờ hoặc từ xa với những nghề làm được.

Những điều nhiều người kể sai

• "Kẹt xe chỉ là bực mình, không mất gì cả." Bản thảo gọi đúng tên: đó là một loại thuế thời gian. Với giả định mất 45 phút mỗi ngày và thu nhập 10 triệu đồng/tháng, phần giá trị thời gian mất đi khoảng 768.000 đồng/tháng, hơn 9 triệu đồng một năm. Không ai trừ tiền ai, nhưng phần mất là thật.
• "Cứ dậy sớm hơn là né được." Mẹo cá nhân chỉ giải quyết cho một người. Đây là vấn đề hệ thống: hạ tầng mở rộng chậm hơn số phương tiện, nhà ở bị đẩy xa nơi làm việc, vận tải công cộng chưa đủ tiện. Sức chịu đựng cá nhân không thay được ba thứ đó.
• "Người thu nhập cao mới thiệt nhiều vì thời gian đắt hơn." Về giá trị tuyệt đối thì đúng, nhưng chỗ đau lại nằm ở phía ngược lại. Với người thu nhập thấp, thời gian mất đi ăn thẳng vào nghỉ ngơi, chăm con và cơ hội làm thêm — những thứ họ không có phần dư để bù.
• "Thành phố tốt là thành phố ai cũng có xe riêng." Câu chuyện ngược lại: càng nhiều xe cá nhân trên hạ tầng cũ thì càng tắc. Một thành phố tốt là nơi người dân không phải đánh đổi quá nhiều đời sống chỉ để đi từ nhà đến chỗ làm.

Quyền được có thời gian

Một thành phố tốt không phải nơi ai cũng có xe riêng. Đó là nơi người dân không phải đánh đổi quá nhiều đời sống để đi từ nhà đến chỗ làm. Tắc đường, nhìn cho cùng, là câu hỏi về quyền được có thời gian của người đô thị.

Đó là thứ quyền lạ lùng: không ai tước đi công khai, không văn bản nào ghi, nhưng mỗi sáng vẫn bị lấy đi từng phút một. Cái giá của nó chỉ hiện ra khi ta chịu khó cộng dồn — 45 phút một ngày, hơn 25 ngày công một năm, và cả một quãng đời không được sống ở nơi mình muốn có mặt.