64,6% người đi làm ở Việt Nam không có hợp đồng

Cứ ba người Việt đang đi làm thì gần hai người không nằm trong lưới an sinh đầy đủ. Năm 2024, tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức của Việt Nam là khoảng 64,6% tổng số lao động có việc làm.

Khi nói về "người lao động", ta thường hình dung một người có công ty, có hợp đồng, có lương tháng, có bảo hiểm, có ngày nghỉ phép và có phòng nhân sự để hỏi khi quyền lợi bị sai. Nhưng phần rất lớn thị trường lao động Việt Nam không sống trong hình dung đó.

Họ là ai, nếu không phải là "nhân viên"

Họ là shipper chạy đơn dưới nắng. Là người bán hàng online tự đóng gói lúc nửa đêm. Là thợ hồ, thợ điện, thợ sơn đi theo công trình. Là cô bán bún, anh sửa xe, người giúp việc, người nhận việc tự do, người làm trong hộ kinh doanh nhỏ.

Họ làm thật, kiếm tiền thật, nuôi gia đình thật. Nhưng nhiều người không có hợp đồng lao động theo nghĩa đầy đủ, không có bảo hiểm xã hội bắt buộc, không có lương hưu chắc chắn, không có trợ cấp mất việc.

Cần nói rõ một chuyện hay bị lẫn: phi chính thức không có nghĩa là bất hợp pháp. Nghề vẫn là nghề đàng hoàng, thu nhập vẫn là thu nhập chính đáng. Cái thiếu nằm ở lớp giấy tờ phía sau — thứ chỉ hiện ra đúng lúc người ta cần nó nhất.

Theo số liệu năm 2024, tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức của Việt Nam khoảng 64,6% tổng số lao động có việc làm. Nói nôm na, cứ ba người đang làm việc thì gần hai người nằm trong khu vực bấp bênh hơn về pháp lý và an sinh.

Con số 64,6% dễ trôi qua vì nó là phần trăm. Thử đổi nó về đời sống một khu phố: nếu cả ngõ có 10 người đi làm, thì khoảng 6 đến 7 người trong số đó, khi ốm một tuần, sẽ mất đúng một tuần thu nhập mà không ai bù. Chỉ 3 đến 4 người còn lại có chỗ để hỏi khi quyền lợi bị sai.

Và nhóm này không co lại theo kiểu người ta hay tưởng. Kinh tế nền tảng — chạy xe công nghệ, giao đồ ăn, bán hàng trên mạng — sinh thêm việc làm rất nhanh, nhưng phần lớn những việc ấy sinh ra ở đúng vùng xám này: linh hoạt về giờ giấc, và cũng linh hoạt luôn cả phần bảo vệ.

Không phải nhóm bên lề, mà là lớp vận hành

Điểm đáng chú ý là lao động phi chính thức không đồng nghĩa với "không quan trọng". Ngược lại, họ là lớp vận hành rất nhiều thứ trong đời sống hằng ngày.

Bữa ăn trưa được giao đến văn phòng, căn nhà được sửa, đơn hàng được đóng, quán nhỏ ngoài ngõ mở từ sáng sớm, tất cả đều dựa vào những công việc thường bị xem là bên lề. Nền kinh tế thành phố sẽ khựng lại rất nhanh nếu nhóm này dừng một ngày.

Thử hình dung một ngày như thế. Không có ai giao hàng, không có ai mở quán ăn sáng, không có thợ đến sửa cái máy bơm hỏng, không có người trông trẻ để bố mẹ đi làm. Cái "nhóm bên lề" ấy hoá ra là điều kiện để nhóm còn lại đi làm được.

Khi rủi ro đến, họ đứng một mình

Nhưng khi rủi ro đến, họ thường đứng một mình.

Một nhân viên có hợp đồng có thể có chế độ ốm đau, thai sản, bảo hiểm thất nghiệp. Một người chạy xe công nghệ bị tai nạn có thể mất thu nhập ngay ngày hôm đó. Một người bán hàng tự do ốm một tuần là mất một tuần tiền. Một thợ công trình đến tuổi 55 có thể vẫn phải nhận việc nặng vì không có lương hưu đủ sống.

Chi tiết "tuổi 55" ấy đáng dừng lại. Theo lộ trình tại Nghị định 135/2020/NĐ-CP, tuổi nghỉ hưu đang được nâng dần lên 62 với nam và 60 với nữ. Với người có hợp đồng, đó là cái mốc để chờ. Với người thợ công trình không đóng bảo hiểm, đó chỉ là một con số trên báo — vì cái quyết định họ được nghỉ hay không nằm ở lưng và đầu gối, chứ không nằm ở luật.

Khoảng trống an sinh làm tăng trưởng mong manh

Đây là khoảng trống lớn của an sinh. Nếu một nền kinh tế có quá nhiều người làm việc ngoài lưới bảo vệ, tăng trưởng sẽ trở nên mong manh.

Người lao động không dám nghỉ để học nghề mới. Không dám đi khám sớm vì sợ mất tiền. Không dám ngừng làm dù sức khỏe xuống. Và khi về già, chi phí lại quay về gia đình hoặc ngân sách xã hội.

Chuỗi ấy có một hệ quả ít ai nói: nó đẩy chi phí sang thế hệ sau. Người không có lương hưu thì tuổi già sống bằng tiền con cái. Mà chính lớp con cái ấy lại đang phải cân giữa giá nhà, học phí và chi phí nuôi con — những sức ép mà mức sinh Việt Nam đang phản ánh rất rõ. Thiếu an sinh ở đầu này biến thành gánh nặng ở đầu kia.

Nó cũng làm hỏng một thứ khó đo hơn: khả năng nâng cấp tay nghề. Muốn học nghề mới thì phải dám nghỉ vài tuần. Người không có lưới đỡ nào thì vài tuần không thu nhập là không dám. Thành ra người ở lại mãi trong nghề cũ, không phải vì không muốn tiến, mà vì không có chỗ để đặt chân khi nhảy.

Người đi làm tự do có thể tự làm gì

Chính sách là chuyện dài. Nhưng ở phía cá nhân, có vài việc kiểm tra được ngay.

• Tra xem mình đã từng có quá trình đóng chưa. Nhiều người từng làm công ty vài năm rồi ra ngoài, vẫn còn số năm đóng nằm đó mà quên mất. Cổng thông tin của Bảo hiểm xã hội Việt Nam tra được quá trình đóng theo mã số bảo hiểm.
• Biết là có kênh tự nguyện. Bảo hiểm xã hội tự nguyện là đường để người không có hợp đồng vẫn tích lũy được số năm đóng — điều quan trọng vì lương hưu tính theo số năm.
• Hiểu vì sao "số năm đóng" đáng giữ. Luật BHXH 2024 đã hạ điều kiện hưởng lương hưu xuống đủ 15 năm đóng nếu đủ tuổi nghỉ hưu. Nghĩa là cái ngưỡng để một quá trình đóng dang dở trở nên có giá trị đã gần hơn trước.

Những điều nhiều người kể sai

• "Phi chính thức tức là làm chui, làm lậu." Không. Phần lớn là nghề hợp pháp: bán hàng, sửa chữa, giao hàng, làm trong hộ kinh doanh. Cái thiếu là hợp đồng và bảo hiểm bắt buộc, không phải tính hợp pháp của công việc.
• "Đó là nhóm nhỏ, không ảnh hưởng gì tới nền kinh tế." Con số 2024 là khoảng 64,6% lao động có việc làm — tức phần lớn, không phải phần nhỏ. Đây là lớp nền chứ không phải nhóm phụ.
• "Họ tự chọn tự do nên tự chịu." Với một số người thì đúng là chọn. Nhưng với rất nhiều người, đó là dạng việc duy nhất mở ra cho họ. Gọi hết là "lựa chọn" thì tiện cho người nhìn vào, không đúng với người đang làm.
• "Không có hợp đồng thì coi như mất trắng tuổi già." Cũng không hẳn. Còn kênh bảo hiểm xã hội tự nguyện, và số năm từng đóng trước đây vẫn được cộng dồn. Điều tai hại hơn là không biết mình đang có gì, rồi bỏ luôn.

Đổi cách nhìn, không phải để thương hại

Nói "hai phần ba người đi làm không có hợp đồng" không phải để thương hại. Đó là để đổi cách nhìn.

Đây không phải nhóm phụ. Đây là nền của nền kinh tế. Một chính sách lao động nghiêm túc phải nhìn thấy họ, đo được họ, thiết kế bảo hiểm linh hoạt cho họ và đưa họ vào hệ thống từng bước.

Nếu không, Việt Nam sẽ có một nghịch lý rất khó chịu: rất nhiều người làm việc cả đời, nhưng đến cuối đời vẫn không có bằng chứng an sinh nào cho những năm tháng lao động ấy.