Vitamin C liều cao và sự thật về chặn cảm cúm

Gộp hơn 10.000 người trong các thử nghiệm cộng đồng, khoa học cho ra một con số phũ phàng: uống vitamin C đều đặn gần như không làm bạn ít bị cảm hơn.

Vậy niềm tin "ngày nào cũng một viên C sủi thì miễn nhiễm cảm cúm" từ đâu ra? Không phải từ phòng thí nghiệm, mà từ một cuốn sách bán chạy năm 1970.

Cuốn sách đã tạo ra cả một thói quen toàn cầu

Năm ấy, một nhà hoá học từng đoạt giải Nobel — tổng quan trên PubMed Central ghi rõ ông đoạt giải Nobel Hoá học và cả Nobel Hoà bình — xuất bản cuốn sách phổ thông cổ vũ dùng vitamin C liều rất cao để chặn cảm lạnh. Giọng chắc nịch, viết cho người thường đọc, và nó trúng: một tường thuật khoa học đại chúng mô tả *"công chúng Mỹ phát cuồng vì nó"*.

Uy tín hai giải Nobel đủ sức biến một giả thuyết thành thói quen tủ thuốc. Nhưng giới nghiên cứu có kiểm tra thật: cùng tổng quan ấy đếm được chỉ trong bảy năm 1972–1979 đã có 29 thử nghiệm đối chứng giả dược với 8.409 người, đặt ra để kiểm chính giả thuyết trong sách.

Kết quả không chống lưng cho lời hứa lớn nhất của nó. Nhưng thói quen đã cắm rễ: nửa thế kỷ sau, hộp C sủi vẫn nằm trong tủ thuốc gần như mọi nhà.

Bằng chứng thật nói gì: ba kết luận, không phải một

Tổng quan hệ thống của Cochrane — cơ quan chuyên tổng hợp bằng chứng y khoa — chia câu trả lời thành ba tình huống.

Một, phòng bệnh ở người bình thường: không hiệu quả. Gộp các thử nghiệm cộng đồng với 10.708 người, Cochrane ghi nhận nguy cơ tương đối 0,97, khoảng tin cậy 95% từ 0,94 đến 1,00 — tức chạm mốc "không khác gì giả dược".

Hai, rút ngắn thời gian bệnh: có, nhưng nhỏ. Ở người đã uống đều từ trước, cơn cảm ngắn lại 8% ở người lớn và 14% ở trẻ em; trẻ dùng 1 đến 2 gam mỗi ngày được 18%. Dịch ra đời thường: cơn cảm bảy ngày rút 8% là khoảng nửa ngày, đổi bằng nhiều tháng uống đều.

Ba, có một nhóm hưởng lợi rõ rệt. Năm thử nghiệm trên 598 người chạy marathon, vận động viên trượt tuyết và lính tập luyện vùng cận Bắc Cực cho nguy cơ tương đối 0,48 — giảm khoảng một nửa. Điểm chung là gắng sức cực nặng trong môi trường lạnh, không phải người đi làm giữa mùa hè.

Còn cách nhiều người dùng nhất — hắt hơi sổ mũi rồi mới bóc viên sủi — lại kém nhất. Cochrane xét riêng qua bảy so sánh trên 3.249 đợt cảm, kết luận không thấy hiệu quả nhất quán nào lên thời gian bệnh hay mức độ nặng. NHS viết gọn hơn: *"có rất ít bằng chứng cho thấy các thực phẩm bổ sung như vitamin C, cúc tím hay tỏi phòng được cảm lạnh"*.

Cảm lạnh và cúm không phải một bệnh

Gộp hai bệnh làm một là chỗ sai gây hại nhất, vì cúm có cách phòng riêng còn cảm lạnh thì không.

NHS phân biệt bằng ba dấu hiệu: cúm ập đến trong vài giờ, cảm lạnh đến từ từ trong một đến hai ngày. Cúm hành cả người, cảm lạnh chủ yếu ở mũi và họng. Cúm khiến bạn kiệt sức không gượng nổi để làm việc, cảm lạnh thì mệt nhưng vẫn sinh hoạt được. Triệu chứng cúm điển hình là sốt cao đột ngột, đau nhức toàn thân, ho khan; cảm lạnh thì nghẹt mũi, hắt hơi, rát họng, thường đỡ dần trong một đến hai tuần.

Khác biệt lớn nhất: cúm có vaccine, cảm lạnh thì không. NHS khuyến nghị tiêm phòng cúm hằng năm cho nhóm nguy cơ cao — người từ 65 tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch. Không viên sủi nào thay được mũi tiêm ấy.

Những điều nhiều người kể sai

• "Uống C sủi mỗi ngày thì không bị cảm." Nguy cơ mắc gần như không đổi. Cái thay đổi được chỉ là thời gian bệnh, và chỉ khi đã uống đều từ trước.
• "Cảm là do nhiễm lạnh." Cảm lạnh do virus, lây qua giọt bắn và bàn tay. NHS lưu ý mầm bệnh từ ho và hắt hơi sống trên tay và bề mặt tới 24 giờ.
• "Vitamin C càng nhiều càng tốt, thừa thì thải ra." Thải được không có nghĩa vô hại. Đường ra vẫn đi qua ruột và thận, đó là chỗ sinh chuyện.
• "Cúm và cảm lạnh là một." Khác nhau về tốc độ khởi phát, mức nặng và cách phòng. Nhầm lẫn này khiến nhiều người bỏ qua mũi tiêm phòng cúm.
• "Kháng sinh chữa được cảm cúm." Cả hai đều do virus, mà kháng sinh chỉ diệt vi khuẩn. Uống bừa vừa không khỏi vừa làm vi khuẩn kháng thuốc.

Liều cao không phải vô hại

Có ngưỡng cụ thể. Theo Trường Y tế Công cộng Harvard, mức dung nạp tối đa cho người lớn là 2.000 mg mỗi ngày, vượt qua dễ gây rối loạn tiêu hoá và tiêu chảy. Nhu cầu thật thấp hơn nhiều: 90 mg cho nam, 75 mg cho nữ. NHS còn khuyên chỉ cần 40 mg, và cảnh báo trên 1.000 mg mỗi ngày đã có thể gây đau bụng, tiêu chảy, đầy hơi. MedlinePlus cũng chốt không nên quá 2.000 mg, vì nguy cơ khó chịu dạ dày và sỏi thận.

Vài nhóm cần thận trọng hơn hẳn:

• Người từng có sỏi thận hoặc bệnh thận — liều cao làm tăng thải oxalat qua nước tiểu, nguyên liệu chính của sỏi.
• Người bị bệnh ứ sắt di truyền — vitamin C tăng hấp thu sắt, có thể làm thừa sắt nặng thêm.
• Người đang đo đường huyết. Liều rất cao đường tĩnh mạch làm máy đo đầu ngón tay báo cao giả; y văn ghi nhận con số ảo này có thể khiến bác sĩ tiêm insulin không cần thiết, gây hạ đường huyết nguy hiểm tính mạng.
• Phụ nữ mang thai — MedlinePlus cảnh báo dùng liều bổ sung lớn.

Đang điều trị bệnh thận, tiểu đường hay dùng thuốc dài ngày thì hỏi bác sĩ trước khi uống liều cao, và đừng tự bỏ thuốc đang dùng.

Khi nào phải đi khám

Cảm lạnh thường tự khỏi. Nhưng có những dấu hiệu không được chờ.

Đi khám khi: sốt trên ba ngày không hạ; triệu chứng nặng lên sau khi đã đỡ; không khá hơn sau 10 ngày với cảm lạnh hoặc 7 ngày với cúm; đau tai hoặc đau xoang tăng dần.

Cấp cứu ngay khi: khó thở; đau tức ngực đột ngột; ho ra máu; lú lẫn, li bì, gọi khó tỉnh; môi hoặc mặt tím tái.

Ở trẻ nhỏ: bỏ bú, bỏ ăn, li bì khó đánh thức, thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực, tã ướt ít hơn hẳn.

Gọi bác sĩ sớm hơn nếu bạn từ 65 tuổi, đang mang thai, có bệnh mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch. Không đưa aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi.

Cái thật sự làm bạn đỡ ốm vặt

Bốn việc dưới đây có bằng chứng vững hơn hẳn bất cứ viên sủi nào.

1. Rửa tay đúng và thường xuyên. Virus sống trên tay và bề mặt tới một ngày. Đây là chốt chặn rẻ nhất.
2. Tiêm phòng cúm hằng năm nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ — thứ duy nhất trong danh sách phòng được bệnh nặng.
3. Ngủ đủ và không hút thuốc. NHS ghi rõ hút thuốc làm triệu chứng nặng thêm.
4. Che miệng khi ho, dùng khăn giấy, không dùng chung đồ cá nhân.

Khi đã bị cảm thì việc cần làm cũng đơn giản: nghỉ ngơi, uống đủ nước, dùng paracetamol hoặc ibuprofen đúng liều ghi trên hộp để hạ sốt. Nước chanh mật ong ấm hay súc miệng nước muối giúp dịu họng.

Điều đáng nhớ không phải "vitamin C vô dụng" — cơ thể cần nó thật, và với người gắng sức cực nặng trong lạnh nó có ích thật. Điều đáng nhớ là con số 0,97: thứ đã thành thói quen của cả thế giới suốt nửa thế kỷ hoá ra chưa bao giờ làm được đúng việc người ta mua nó về để làm.