Cắt đường để bỏ đói tế bào ung thư và sự thật

Một quan sát trong phòng thí nghiệm từ những năm 1920 đã đi lòng vòng gần một thế kỷ, rồi quay về thành lời khuyên trên mạng: cắt sạch đường thì khối u sẽ chết đói.

Quan sát ban đầu là thật. Kết luận rút ra từ nó thì không. Bài này không viết để trách ai tin — phần "có lý" của lời đồn ấy đáng được giải thích tử tế.

Vì sao lời đồn này nghe rất thuyết phục

Nó dựa trên hai điều có thật.

Một là phát hiện khoa học. Cơ quan nghiên cứu ung thư của Anh kể lại: những năm 1920, nhà khoa học Otto Warburg "nhận thấy tế bào ung thư dùng một quy trình hoá học khác với tế bào bình thường để tạo năng lượng từ glucose." Chúng nhân lên nhanh nên "cần rất nhiều glucose."

Hai là kỹ thuật y tế. Tổ chức nghiên cứu ung thư thế giới mô tả hiệu ứng Warburg là "cơ sở của việc chụp hình nhiều khối u — máy PET phát hiện một dạng glucose được đánh dấu đặc biệt, tập trung nhiều ở khối u hơn tế bào lành."

Nên người vừa chụp PET, nghe "tiêm đường gắn chất đánh dấu để tìm khối u", rồi nghe ai bảo "thấy chưa, ung thư ăn đường", thì rất khó không tin. Quan sát đúng, chỉ suy luận cuối là hụt chân.

Điểm lật: không có đường ống nào đi riêng tới khối u

Mọi tế bào trong cơ thể đều cần glucose. Cơ quan y tế Mỹ định nghĩa gọn: glucose trong máu "là nguồn năng lượng chính của cơ thể bạn". Não, hồng cầu, cơ bắp, tế bào miễn dịch đều rút từ cùng dòng máu ấy.

Từ đó là câu then chốt: "Tất cả tế bào lành của chúng ta cũng cần glucose, và không có cách nào bảo cơ thể chỉ đưa glucose cho tế bào lành mà không đưa cho tế bào ung thư." Máu không có hai đường ống riêng, cũng không có van nào để khoá riêng nhánh dẫn tới khối u.

Còn một tầng nữa ít được nhắc: ngừng ăn tinh bột không có nghĩa là hết glucose trong máu. Chính tổ chức nghiên cứu ung thư thế giới, khi mô tả ý tưởng "bỏ đói" tế bào ung thư, ghi rõ nó được đề xuất "dù cơ thể vẫn có khả năng tự tạo ra glucose để chuyển hoá khi không có nguồn từ thức ăn." Cơ chế đó gọi là tân tạo đường: gan và thận tự sản xuất glucose từ đạm và mỡ, nguyên liệu phần lớn lấy từ cơ bắp người bệnh.

Nói gọn: kiêng đường triệt để không làm khối u đói, chỉ làm người bệnh mòn đi.

Cái giá thật của việc kiêng khem khi đang điều trị

Suy dinh dưỡng không phải chuyện phụ trong ung thư. Tài liệu chuyên môn của viện ung thư quốc gia Mỹ ghi nhận nó xuất hiện ở "30% đến 85% bệnh nhân ung thư", "làm tăng độc tính của điều trị" và "chiếm 10% đến 20% số ca tử vong ở bệnh nhân ung thư."

Sụt cân gắn với "nguy cơ nhiễm trùng tăng lên, do đó làm giảm cơ hội sống còn", còn mất khối cơ "dẫn tới gián đoạn điều trị và phải giảm liều." Giảm liều hoá trị vì bệnh nhân quá yếu — đó là cái giá thật, và nó không hiện ra ngay.

Vì vậy khuyến nghị chính thức đi ngược lại lời đồn: "Khi bạn bị ung thư, bạn có thể cần thêm đạm và calo", chế độ ăn "có thể cần nhiều thịt, cá, trứng, sữa, chất béo và đạm thực vật hơn." Thêm, chứ không phải bớt.

Cũng nên biết để đỡ tự trách: suy mòn do ung thư gây yếu và mất cơ, "có thể xảy ra ngay cả khi bạn đang ăn uống tốt."

Phần lời đồn nói đúng, cần công nhận sòng phẳng

Đường không hoàn toàn vô can, chỉ là nó liên quan ở chỗ khác hẳn. Thừa cân béo phì làm tăng nguy cơ mắc ung thư. Viện ung thư quốc gia Mỹ liệt kê ít nhất 13 loại ung thư gắn với cân nặng cao, gồm nội mạc tử cung, thực quản, gan, thận, tuỵ, đại trực tràng và vú sau mãn kinh.

Đồ uống có đường đi vào chuỗi đó qua cân nặng: khuyến nghị phòng ung thư của tổ chức nghiên cứu ung thư thế giới nêu "có bằng chứng thuyết phục rằng tiêu thụ đồ uống có đường là nguyên nhân gây tăng cân, thừa cân và béo phì."

Nhưng hãy để ý ranh giới. Đó là chuyện phòng bệnh ở người đang khoẻ, tác động gián tiếp qua cân nặng, tính bằng nhiều năm — khác hoàn toàn với "bỏ đói một khối u đã có". Trộn hai chuyện đó chính là chỗ lời đồn sinh ra.

Chế độ ăn ketogenic đang ở đâu

Cần nói trung thực: đây không phải chuyện nhảm nhí bị khoa học vứt bỏ, mà đang được nghiên cứu nghiêm túc — và cũng chính vì thế mà chưa thể tự áp dụng. Một tổng quan hệ thống về chế độ này kết luận "nhìn chung chưa có đủ nghiên cứu chất lượng cao." Kết quả trên khối u "trái chiều, một số báo cáo thuyên giảm, một số không thay đổi, một số tiến triển nặng thêm", và "sụt cân cũng được báo cáo phổ biến."

Khuyến cáo đi kèm rất rõ: "người đang sống chung với ung thư nên xin ý kiến và hỗ trợ từ ê-kíp ung bướu trước khi thay đổi chế độ ăn", và "tiếp tục dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ." Thử nghiệm giai đoạn 2 tại Anh cũng ghép chế độ này cùng với điều trị chuẩn — chữ "cùng với" là chi tiết quan trọng nhất.

Những điều nhiều người kể sai

• "Đường nuôi ung thư nên phải cắt sạch." Đường nuôi mọi tế bào như nhau, và cơ thể tự tạo glucose khi thiếu.
• "Nhịn ăn làm khối u teo lại." Thứ teo trước là cơ bắp và sức chịu đựng.
• "Trái cây ngọt cũng phải kiêng." Cắt luôn rau quả và tinh bột là bỏ năng lượng, chất xơ và vitamin, đúng lúc cơ thể cần nhiều hơn.
• "Ăn kiềm hoá chữa được ung thư." Không có bằng chứng. Chế độ này còn "ít đạm và ít sữa, nên bạn có nguy cơ suy dinh dưỡng cao hơn."
• "Hoá trị chỉ làm hại, ăn kiêng là đủ." Khuyến cáo chính thức nói rõ: "không có bằng chứng khoa học nào cho thấy các chế độ ăn thay thế có thể chữa khỏi ung thư."
• "Sụt cân nhanh nghĩa là ăn kiêng đang hiệu quả." Ngược lại. Đó là dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay.

Khi nào phải hỏi bác sĩ

Việc quan trọng nhất: không bỏ, không hoãn, không tự đổi phác đồ điều trị theo lời khuyên trên mạng. Phân vân thì mang chính điều đó ra hỏi bác sĩ.

Báo với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng nếu có: sụt cân ngoài ý muốn, chán ăn kéo dài, buồn nôn khi ăn, đau miệng hay khó nuốt, tiêu chảy hoặc táo bón dai dẳng, mệt nhiều hơn hẳn, tay chân yếu và teo đi.

Với người chưa có chẩn đoán: cơ quan y tế Anh khuyên đi khám nếu "bạn liên tục sụt cân mà không thay đổi chế độ ăn hay tập luyện", vì sụt cân cùng chán ăn có thể do ung thư, nên cần được kiểm tra. Phần lớn không phải, nhưng tìm nguyên nhân sớm vẫn tốt hơn.

Nhóm cần đặc biệt thận trọng với mọi chế độ ăn kiêng ngặt: người đang hoá trị hoặc xạ trị, người vừa phẫu thuật, người đái tháo đường, người có bệnh thận hoặc gan, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và cho con bú.

Lời khuyên thực tế nhất cũng đơn giản nhất: "Hãy đề nghị được nói chuyện với chuyên gia dinh dưỡng tại bệnh viện của bạn." Người đó có hồ sơ bệnh của bạn — thứ không clip nào có.

Ung thư đã lấy đi của người bệnh đủ nhiều thứ. Bữa ăn tử tế không nên là thứ tiếp theo bị lấy đi vì một lời đồn.