Huyết áp cao không triệu chứng và cách đo tại nhà

Chỉ 43,1% người Việt bị tăng huyết áp biết mình mắc bệnh. Nghĩa là cứ mười người có huyết áp cao thì gần sáu người đang đi lại, ăn uống, làm việc bình thường mà không hay biết.

Đáng ngại hơn: điều tra quốc gia ghi nhận chỉ 9,7% người tăng huyết áp giữ được huyết áp trong ngưỡng an toàn. Và tỉ lệ mắc đang tăng nhanh — từ 20,78% năm 2015 lên 28,3% năm 2021 ở nhóm 25-64 tuổi.

Vì sao nó im lặng suốt nhiều năm

Cơ quan y tế Anh nói thẳng: tăng huyết áp "thường không gây ra triệu chứng gì", và "nhiều người mắc mà không nhận ra". Cơ quan y tế Mỹ mô tả cùng một điều: "phần lớn thời gian, không có triệu chứng nào".

Cơ thể không có cảm biến báo động cho áp lực trong lòng mạch. Bạn cảm nhận được cơn đau răng, cảm nhận được sốt, nhưng không cảm nhận được thành động mạch đang chịu thêm áp lực mỗi nhịp tim.

Viện Tim Phổi Huyết học Hoa Kỳ chỉ đúng chỗ nguy hiểm: "triệu chứng do tăng huyết áp thường không xuất hiện cho tới khi nó gây ra vấn đề sức khoẻ nghiêm trọng". Nói cách khác, triệu chứng đầu tiên của nhiều người chính là cơn đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.

Bao nhiêu là cao

Có hai bộ số, và nhầm lẫn giữa chúng khiến nhiều người tự trấn an sai.

Đo tại cơ sở y tế, ngưỡng là 140/90 mmHg trở lên. Đo tại nhà, ngưỡng thấp hơn: 135/85 mmHg trở lên, vì ở nhà bạn thoải mái hơn nên số thường thấp hơn.

Bảng phân loại của Mỹ chia nhỏ hơn: dưới 120/80 là bình thường, 130-139 hoặc 80-89 là tăng huyết áp giai đoạn 1, từ 140 hoặc 90 trở lên là giai đoạn 2. Riêng trên 180/120 mmHg có thể là cơn tăng huyết áp cấp cứu.

Đo tại nhà thế nào cho đúng

Một nghiên cứu đối chứng cho thấy đo sai tư thế làm huyết áp cao hơn thực tế 7,0/4,5 mmHg — đủ để đẩy một người bình thường sang nhóm bệnh, hoặc ngược lại.

Trước khi đo:

1. Không hút thuốc, không cà phê, không rượu, không tập thể dục trong 30 phút.
2. Đi tiểu trước. Bàng quang căng làm số đo tăng lên.
3. Ngồi yên hơn 5 phút và không nói chuyện. Nghỉ 10 phút thì tốt hơn.
4. Dùng máy đã được kiểm định, đúng cỡ vòng bít.

Tư thế:

1. Ngồi thẳng, tựa lưng vào ghế, chân đặt phẳng sàn, không bắt chéo chân.
2. Đặt tay thoải mái trên mặt bàn sao cho bắp tay ngang tim.
3. Quấn vòng bít lên da trần phía trên nếp gấp khuỷu, không quấn ngoài quần áo. Xắn tay áo nhưng đừng để ống tay bó nghẹt. Mép dưới vòng bít cách nếp gấp khoảng 2,5 cm.

Khi đo:

1. Giữ thư giãn và không nói.
2. Đo ít nhất hai lần, cách nhau 1 phút, rồi lấy trung bình.
3. Đo buổi sáng trước khi uống thuốc và buổi tối trước bữa ăn, ghi lại tất cả kết quả.

Về máy: nên dùng máy tự động quấn bắp tay, không phải máy cổ tay hay ngón tay. Bắp tay chỉ có một động mạch, còn cổ tay có hai và khó giữ ngang tim. Máy cần được bảo dưỡng và hiệu chuẩn ít nhất hai năm một lần.

Áo choàng trắng và tăng huyết áp ẩn giấu

Hai hiện tượng này giải thích vì sao một lần đo ở phòng khám không đủ.

Hiệu ứng áo choàng trắng: huyết áp cao trong môi trường y tế nhưng bình thường trong sinh hoạt hằng ngày.

Tăng huyết áp ẩn giấu: ngược lại — số ở phòng khám bình thường, nhưng ở nhà lại cao. Đây là nhóm nguy hiểm nhất, vì họ rời phòng khám với niềm tin mình khoẻ.

Đo tại nhà giúp phát hiện cả hai. Ghi chép nhiều ngày quan trọng hơn một con số đẹp.

Bỏ mặc thì mất gì

Tăng huyết áp không đau, nhưng nó bào mòn có hệ thống.

Với thận: huyết áp cao "làm co thắt và thu hẹp mạch máu, cuối cùng gây tổn thương và làm chúng yếu đi trên khắp cơ thể, trong đó có thận". Đây là nguyên nhân đứng thứ hai gây suy thận ở Mỹ, sau đái tháo đường. Tệ hơn, hai bệnh này nuôi nhau: thận hỏng thì giữ nước, giữ nước lại đẩy huyết áp lên cao hơn, "tạo thành một vòng luẩn quẩn nguy hiểm". Bệnh thận mạn giai đoạn sớm cũng có thể không có triệu chứng.

Kiểm soát được huyết áp thì "giúp phòng ngừa hoặc trì hoãn các vấn đề nghiêm trọng như bệnh thận mạn, nhồi máu cơ tim, suy tim, đột quỵ, và có thể cả sa sút trí tuệ do mạch máu". Danh sách biến chứng còn có bệnh mắt và thiếu máu nuôi chân.

Những điều nhiều người kể sai

• "Huyết áp cao thì phải thấy đau đầu, chóng mặt." Đây là hiểu lầm gây hại nhất. Triệu chứng thường không xuất hiện cho tới khi đã có biến chứng nặng. Chờ thấy khó chịu mới đo là quá muộn. Cách duy nhất để biết là đo.
• "Huyết áp về bình thường rồi thì bỏ thuốc được." Ngược hẳn. Huyết áp bình thường là bằng chứng thuốc đang có tác dụng, không phải bằng chứng đã khỏi. Hướng dẫn dùng thuốc ghi rõ: "phần lớn người tăng huyết áp cần điều trị lâu dài", và "không được ngừng thuốc trừ khi bác sĩ bảo ngừng. Ngừng đột ngột có thể nguy hiểm". Muốn giảm hay dừng thì phải do bác sĩ quyết.
• "Người gầy không bị cao huyết áp." Thừa cân chỉ là một trong nhiều yếu tố nguy cơ, bên cạnh tuổi tác, tiền sử gia đình, chế độ ăn nhiều muối, hút thuốc, rượu bia và căng thẳng kéo dài. Người gầy có đủ các yếu tố còn lại vẫn mắc bình thường.
• "Còn trẻ thì chưa cần đo." Khuyến cáo là mọi người từ 18 tuổi trở lên nên kiểm tra huyết áp định kỳ. Tỉ lệ mắc ở Việt Nam đã đo được ngay trong nhóm 25-64 tuổi.
• "Uống thuốc huyết áp lâu dài hại thận." Đây là nỗi sợ khiến nhiều người bỏ thuốc, và bằng chứng nói ngược lại. Trong nghiên cứu hạ huyết áp tích cực, chỉ số lọc của thận có giảm nhẹ, nhưng xét nghiệm dấu ấn tổn thương thận cho thấy đó là "hiệu ứng của dòng máu, chứ không phải tổn thương thận thực sự". Chính huyết áp cao không kiểm soát mới là thứ đứng thứ hai gây suy thận.

Khi nào phải đi khám, khi nào gọi cấp cứu

Đi kiểm tra huyết áp nếu bạn từ 40 tuổi trở lên và hơn 5 năm chưa đo, hoặc nghi mình thuộc nhóm nguy cơ.

Gọi cấp cứu ngay khi huyết áp trên 180/120 mmHg kèm bất kỳ dấu hiệu tổn thương cơ quan nào: đau ngực, khó thở, đau lưng, tê bì, yếu liệt, thay đổi thị lực. Nếu số rất cao mà không có triệu chứng, hãy đợi vài phút đo lại; vẫn cao thì liên hệ ngay cơ sở y tế. Dấu hiệu cơn nặng còn gồm đau đầu dữ dội, buồn nôn và nôn, lú lẫn, chảy máu mũi.

Gọi cấp cứu ngay với dấu hiệu đột quỵ: một bên mặt xệ xuống, khó cười; không giơ và giữ được cả hai tay vì yếu hoặc tê một bên; nói líu hoặc nói lộn xộn. Gọi kể cả khi triệu chứng đã tự hết, và đừng tự lái xe đi viện.

Nhóm cần hỏi bác sĩ về cách theo dõi riêng: người có bệnh thận, đái tháo đường, bệnh tim, phụ nữ mang thai, người cao tuổi. Với người cao tuổi, mục tiêu huyết áp phải cân với tác dụng phụ của thuốc, trong đó có tăng nguy cơ té ngã.

Hãy mang máy đo tới phòng khám để nhân viên y tế kiểm tra máy chạy đúng và bạn đo đúng cách. Một cái máy trong nhà không thay được bác sĩ, nhưng nó là thứ duy nhất phá được sự im lặng.