Tự mua kháng sinh trị cảm và cái giá phải trả

Quan sát thật tại ba mươi nhà thuốc miền Bắc cho ra một con số ít người muốn nghe: 88% kháng sinh bán ở đô thị và 91% ở nông thôn được bán mà không có đơn thuốc.

Phần lớn số thuốc đó đi vào những cơn ho, cơn sốt mà kháng sinh không chữa được. Đây là hiểu lầm đắt giá nhất trong tủ thuốc người Việt.

Kháng sinh diệt vi khuẩn, cảm cúm là do virus

Đây là ranh giới sinh học, không phải chuyện liều mạnh hay nhẹ.

Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh viết thẳng: *"Kháng sinh không có tác dụng với nhiễm virus như cảm lạnh và cúm, và phần lớn các trường hợp ho."* Cơ quan y tế Mỹ liệt kê cụ thể hơn những bệnh kháng sinh không chữa được: cảm lạnh và sổ mũi kể cả khi nước mũi đặc, vàng hoặc xanh; phần lớn đau họng; cúm; phần lớn viêm phế quản.

Chi tiết "nước mũi xanh" đáng dừng lại. Nhiều người coi màu xanh là bằng chứng "đã nhiễm khuẩn". Đó là màu của bạch cầu khi cơ thể chống virus, không phải chứng nhận có vi khuẩn.

Kháng sinh chỉ trị được nhiễm khuẩn: viêm họng do liên cầu, nhiễm khuẩn tiết niệu, viêm phổi do vi khuẩn. Với đau họng thông thường, NHS ghi rõ: *"Bạn thường không cần kháng sinh cho đau họng vì chúng thường không làm dịu triệu chứng hay giúp bạn khỏi nhanh hơn."* Bác sĩ chỉ kê khi nghi nhiễm khuẩn, đôi khi phải xét nghiệm mới phân biệt được.

Việt Nam mua kháng sinh dễ như mua kẹo

Nghiên cứu quan sát tại khu vực Hà Nội năm 2010 ghi lại toàn bộ giao dịch trong ba ngày liên tiếp tại 30 nhà thuốc tư nhân, tổng cộng 2.953 lượt bán. Kết quả công bố trên tạp chí bình duyệt: 88% ở đô thị và 91% ở nông thôn bán kháng sinh không cần đơn. Lý do mua phổ biến nhất là ho ở đô thị (32%) và sốt ở nông thôn (22%) — đúng hai triệu chứng thường do virus.

Một khảo sát trên 360 cơ sở bán lẻ thuộc 9 tỉnh cho bức tranh không khá hơn: trong 480 người mua kháng sinh, 81,7% không có đơn — và 86,4% trong số đó là do chính người bán thuốc chỉ định. Tức phần lớn không phải khách đòi mua, mà nhà thuốc chủ động kê. Về phía người mua, chỉ 21,1% biết như vậy là trái luật, và chỉ 40% trả lời đúng về thời gian dùng thuốc. Nhóm bán nhiều nhất dùng cho nhiễm khuẩn hô hấp (61,4%).

Người bán cũng không nắm rõ hơn người mua. Nghiên cứu Hà Nội trích lời một người bán thuốc nông thôn: *"Kháng kháng sinh xảy ra ở người lạm dụng nó. Tôi không lạm dụng nên chẳng có gì phải lo."*

Trong khi đó luật đã có. Theo Thanh tra Sở Y tế, điểm đ khoản 3 Điều 59 Nghị định 117/2020 quy định phạt từ 5 đến 10 triệu đồng với hành vi bán thuốc kê đơn khi không có đơn, kèm đình chỉ cơ sở từ 6 đến 9 tháng — tăng 25 lần so với nghị định cũ năm 2013.

Cái giá của kháng kháng sinh không trừu tượng

Kháng kháng sinh là khi vi khuẩn thay đổi và chống lại được tác dụng của thuốc, tiếp tục sinh sôi dù người bệnh vẫn uống. Nhiễm khuẩn vốn dễ trị bỗng thành khó trị, phải đổi sang thuốc mạnh hơn, đắt hơn — hoặc hết thuốc để đổi.

Quy mô đã được đo. Phân tích trên 204 quốc gia đăng trên tạp chí Lancet ước tính năm 2019 có 1,27 triệu ca tử vong trực tiếp do vi khuẩn kháng thuốc và 4,95 triệu ca có liên quan — đưa kháng kháng sinh lên trên cả HIV/AIDS và sốt rét. Bản cập nhật 2024 của cùng nhóm dự báo từ 2025 đến 2050 sẽ có hơn 39 triệu ca tử vong trực tiếp, riêng năm 2050 là 1,91 triệu ca.

Điểm mấu chốt: vi khuẩn kháng thuốc không ở yên trong bệnh viện. Chúng lây từ người sang người như mọi vi khuẩn.

Tác hại rơi ngay xuống người uống

Ngoài chuyện dài hạn, mỗi viên thừa đều có giá trả ngay.

NHS liệt kê tác dụng phụ thường gặp gồm buồn nôn, nôn, đầy bụng, khó tiêu và tiêu chảy. Cơ quan y tế Mỹ bổ sung phát ban và nhiễm nấm. Dị ứng có thể xảy ra, đặc biệt với nhóm penicillin, nặng nhất là sốc phản vệ — một cấp cứu y tế.

Nặng hơn nữa là nhiễm khuẩn *C. difficile*. NHS giải thích: vi khuẩn này *"thường sống vô hại trong ruột cùng nhiều loại vi khuẩn khác. Nhưng đôi khi khi bạn dùng kháng sinh, cân bằng vi khuẩn trong ruột có thể thay đổi, gây nhiễm khuẩn."* Nguy cơ cao hơn ở người trên 65 tuổi, người đang hoặc vừa dùng kháng sinh, người nằm viện dài ngày. Bệnh có thể dẫn tới nhiễm khuẩn huyết.

Kháng sinh không phân biệt vi khuẩn có hại với hệ vi sinh đường ruột đang giữ cho bạn khoẻ.

Những điều nhiều người kể sai

• "Kháng sinh là thuốc trị cảm." Cảm lạnh và cúm do virus. Kháng sinh không chạm được tới virus, dù liều nào.
• "Uống trước cho nhanh khỏi, phòng bội nhiễm." Không có cơ sở dự phòng kiểu đó cho người khoẻ bị cảm. Bội nhiễm nếu xảy ra cần bác sĩ đánh giá.
• "Thấy đỡ thì ngưng cho đỡ hại người." Đỡ triệu chứng không có nghĩa nhiễm khuẩn đã hết. Khuyến cáo hiện hành là dùng đúng như bác sĩ hoặc dược sĩ chỉ định. Muốn dừng sớm thì hỏi người kê đơn.
• "Liều cao mới mạnh." Liều phụ thuộc loại vi khuẩn, cân nặng, chức năng gan thận. Tự nâng liều chỉ nhân thêm tác dụng phụ.
• "Kháng kháng sinh là chuyện của bệnh viện." Vi khuẩn kháng thuốc lây trong cộng đồng. Nhà thuốc đầu ngõ cũng là một mắt xích.
• "Còn thuốc thừa lần trước, đem uống tiếp." Thuốc thừa nghĩa là liệu trình trước đã dùng sai. Dùng lại cho bệnh khác là đoán mò hai lần.

Khi nào phải đi khám

Cảm lạnh và cúm phần lớn tự khỏi. Nhưng có những dấu hiệu không được chờ.

Cấp cứu ngay khi: khó thở hoặc thở gấp; đau tức ngực; ho ra máu; da, môi hoặc lưỡi tái, xanh hoặc lốm đốm; đột ngột lú lẫn; không nuốt được hoặc thở phát ra tiếng rít.

Đi khám sớm khi: sốt cao kéo dài không hạ; triệu chứng nặng lên sau khi đã đỡ; ho kéo dài nhiều tuần; khạc đờm đổi màu kèm sốt; đau họng không đỡ sau một tuần.

Ở trẻ nhỏ: li bì khó đánh thức, bỏ bú bỏ ăn, thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực, sốt cao kèm mệt lả.

Nhóm cần thận trọng hơn: người từ 65 tuổi, phụ nữ mang thai và cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch hoặc phổi mạn tính, người suy giảm miễn dịch, người dùng thuốc dài ngày. NHS lưu ý một số kháng sinh không phù hợp với người có bệnh lý nhất định hoặc phụ nữ mang thai, và một số loại tương tác với thuốc tránh thai và với rượu.

Nên làm gì

1. Không tự mua kháng sinh cho cảm, ho, sốt, đau họng thông thường — đổi tác dụng phụ chắc chắn lấy lợi ích bằng không.
2. Đã có đơn thì dùng đúng chỉ định: đúng loại, đúng liều, đúng số ngày.
3. Đừng bỏ thuốc bác sĩ đang kê vì đọc bài này. Băn khoăn thì hỏi lại người kê đơn.
4. Khi ốm hãy làm việc có tác dụng thật: nghỉ ngơi, uống đủ nước, hạ sốt đúng liều trên hộp.
5. Không dùng lại thuốc thừa, không cho người khác thuốc của mình, kể cả khi triệu chứng giống hệt.
6. Phòng bệnh: rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, tiêm phòng cúm hằng năm nếu thuộc nhóm nguy cơ.

Gọn trong một câu: không tự mua, không tự ngưng — hỏi bác sĩ. Kháng sinh là thứ thuốc mà mỗi lần dùng sai đều lấy đi một phần hiệu lực của nó, cho chính bạn và cho người sau.