Thải độc gan bằng nước chanh và sự thật ít ai nói

Có một nghịch lý ít ai để ý: trong mạng lưới theo dõi tổn thương gan do thuốc của Mỹ, tỉ lệ ca gây ra bởi thực phẩm chức năng và thảo dược đã tăng từ 7% lên 20% chỉ trong mười năm.

Nghĩa là thứ nhiều người uống để "làm sạch gan" đang nằm trong danh sách làm hỏng gan. Còn gan thì vốn đã là bộ phận thải độc của cơ thể.

Gan thật ra đang làm gì

Cơ quan y tế Mỹ mô tả rất gọn: gan "giúp cơ thể tiêu hoá thức ăn, dự trữ năng lượng và loại bỏ chất độc". Gan "tạo ra một loại dịch tiêu hoá gọi là mật, giúp tiêu hoá chất béo và một số vitamin", đồng thời "dự trữ, xử lý và cung cấp dưỡng chất cho phần còn lại của cơ thể khi cần".

Gan cũng chuyển hoá thuốc và rượu: biến chất khó thải thành dạng dễ thải, đẩy một phần theo mật xuống ruột, phần còn lại trả về máu để thận lọc và tống ra theo nước tiểu.

Gan là nhà máy xử lý, thận là cửa xả. Cả hai chạy suốt ngày đêm, không đợi ai pha nước chanh.

Tại sao "thải độc gan" không có bằng chứng

Gan không tích trữ độc tố như một cái bể cặn.

Trung tâm nghiên cứu y học bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ nói thẳng rằng một số chương trình "thải độc" hoặc "làm sạch" có thể không an toàn và bị quảng cáo sai sự thật. Một tổng quan năm 2015 được cơ quan này dẫn lại kết luận không có nghiên cứu thuyết phục nào ủng hộ chế độ ăn detox cho việc giảm cân hay loại bỏ độc tố. Tổng quan năm 2017 ghi nhận detox có gây sụt cân ban đầu vì ăn quá ít calo, nhưng cân quay lại khi ăn uống bình thường trở lại.

Nước chanh buổi sáng là nước cộng chút vitamin C, uống thay nước ngọt thì tốt, nhưng không có cơ chế nào để nó ra lệnh cho enzyme gan làm việc mạnh hơn.

Rủi ro thật của sản phẩm thải độc

Mạng lưới theo dõi tổn thương gan do thuốc tại Mỹ theo dõi bệnh nhân từ 2004 đến 2013 tại tám trung tâm. Trong 130 ca do thực phẩm chức năng, nhóm không phải sản phẩm tăng cơ có 85 người: 11 người phải ghép gan (13%) và 3 người tử vong (4%) — trong khi nhóm 709 ca do thuốc thông thường chỉ 3% phải ghép gan.

Trà detox có hồ sơ riêng. Một tổng quan trên tạp chí bình duyệt ghi nhận phụ nữ 36 tuổi tổn thương gan sau khi dùng trà thải độc gan bán không kê đơn, men gan ALT vượt 1.300 đơn vị trên lít; ca 51 tuổi natri máu tụt còn 115 mmol/l gây co giật; ca 67 tuổi phải vào hồi sức.

Vì sao trà "thảo dược" lại gây chuyện? Phân tích thành phần tìm thấy trong nhiều sản phẩm dán nhãn tự nhiên có sibutramine không khai báo, cùng phenolphthalein và phenytoin. Người uống không biết mình đang nuốt gì. Cây kế sữa, thứ nhiều người tin nhất, cho kết quả thử nghiệm "mâu thuẫn hoặc quá hạn chế để rút ra kết luận".

Cần công bằng: uống trà xanh bình thường không liên quan tới tổn thương gan, vấn đề nằm ở chiết xuất cô đặc liều cao trong viên uống.

Nhịn ăn cấp tốc cũng có cảnh báo: hướng dẫn điều trị gan nhiễm mỡ ghi rõ "giảm cân nhanh và suy dinh dưỡng có thể làm bệnh gan nặng thêm".

Thứ đang thật sự hại gan mà ít ai gọi tên

Ba nguyên nhân xơ gan phổ biến nhất là: bệnh gan do rượu, gan nhiễm mỡ không do rượu, và viêm gan B hoặc C mạn tính.

Rượu có ngưỡng cụ thể: cơ quan y tế Anh khuyến cáo không quá 14 đơn vị cồn mỗi tuần, và gọi đây là "nguy cơ thấp" chứ không phải an toàn, vì không có mức uống nào là an toàn. Giai đoạn đầu thường không có triệu chứng, tới giai đoạn ba thì thường không hồi phục được.

Gan nhiễm mỡ mới là dịch âm thầm. Khoảng 24% người trưởng thành Mỹ mắc gan nhiễm mỡ không do rượu; bệnh có mặt ở tới 75% người thừa cân và một phần ba tới hai phần ba người đái tháo đường týp 2. Ở châu Á tỉ lệ khoảng 30,9%, và chưa có thuốc nào được phê duyệt để điều trị.

Với người Việt còn thêm viêm gan B. Điều tra huyết thanh ghi nhận tỉ lệ mang kháng nguyên HBsAg ở nhóm 20-39 tuổi là 8,0%, còn nhóm 1-19 tuổi chỉ 2,0% nhờ tiêm chủng. Bệnh phần lớn không có triệu chứng, nhưng không điều trị thì thể mạn tính gây xơ gan và tăng nguy cơ ung thư gan.

Những điều nhiều người kể sai

• "Gan bị bẩn nên cần súc rửa." Gan không phải bình lọc có cặn đọng. Cái làm gan hỏng là mỡ, rượu và virus.
• "Trà detox lành vì là thảo dược." Đây là nhóm có ca phải ghép gan, và nhiều sản phẩm chứa thuốc tổng hợp không khai báo trên nhãn.
• "Men gan cao thì uống thuốc bổ gan là xong." Men gan cao là dấu hiệu, không phải bệnh. Nguyên nhân có thể là mỡ, rượu, virus hoặc chính thuốc đang dùng — bỏ khâu tìm nguyên nhân là bỏ thứ quyết định điều trị.
• "Thải độc xong thấy nhẹ người tức là có tác dụng." Trong đợt detox người ta thường bỏ rượu, bỏ đồ chiên và ngủ sớm hơn. Cảm giác nhẹ đến từ đó, và giữ được mà không cần trà.
• "Nước chanh buổi sáng giúp gan giải độc." Uống được thì cứ uống, chỉ đừng coi là biện pháp y tế.

Khi nào phải đi khám

Gan hỏng rất im lặng: triệu chứng có thể không xuất hiện cho tới khi gan đã tổn thương nặng.

Đi khám sớm nếu có: vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu, bụng chướng bất thường, phù chân, ngứa da kéo dài, dễ bầm tím hoặc chảy máu, mệt mỏi kéo dài không giải thích được, chán ăn hoặc sụt cân không chủ đích.

Đi cấp cứu ngay nếu nôn ra máu, đi ngoài phân đen như hắc ín, hoặc đột ngột lú lẫn, nói líu.

Nhóm cần thận trọng đặc biệt với mọi loại trà, viên và bột thải độc: người có bệnh gan, bệnh thận, bệnh tiêu hoá, người đái tháo đường, phụ nữ mang thai và cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người dùng thuốc dài ngày. Khuyến cáo chính thức là hỏi bác sĩ trước khi dùng thực phẩm chức năng, vì một số thảo dược có thể gây hại cho gan.

Riêng paracetamol: người lớn không nên dùng quá 3.000 mg loại đơn chất mỗi ngày, và triệu chứng ngộ độc có thể chưa xuất hiện cho tới 12 giờ hoặc lâu hơn. Nghi ngờ quá liều là đi viện ngay.

Việc thật sự giúp gan

1. Giảm rượu bia trước tiên — đòn bẩy lớn nhất và rẻ nhất. Mốc tham chiếu là dưới 14 đơn vị cồn mỗi tuần, có ngày không uống.
2. Giảm cân từ từ nếu thừa cân. Giảm 3-5% trọng lượng cơ thể đã làm giảm mỡ trong gan, giảm 7-10% thì giảm được cả viêm và xơ hoá.
3. Vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần, và vận động có lợi ngay cả khi chưa giảm được cân.
4. Tiêm phòng viêm gan B nếu chưa có miễn dịch, và xét nghiệm viêm gan B, C một lần nếu chưa từng làm.
5. Đọc nhãn thuốc để tránh cộng dồn paracetamol từ nhiều loại thuốc cảm cùng lúc.
6. Khám định kỳ nếu đã có gan nhiễm mỡ, đái tháo đường hoặc béo phì.

Không có thứ nào ở trên đóng gói được thành một hộp trà. Đó là lý do nó không được quảng cáo rầm rộ như detox, và cũng là lý do nó có tác dụng thật.

Nếu đang dùng thuốc theo đơn, đừng bỏ thuốc để đổi sang liệu trình thải độc. Gan không cần ai súc rửa, nó chỉ cần bạn ngừng đổ thêm việc lên nó.