Wojtek: chú gấu mang quân hàm binh nhì năm 1943

Trong danh sách quân số của Đại đội Tiếp vận Pháo binh 22 thuộc Quân đoàn 2 Ba Lan có một người lính mang số hiệu 253, cấp bậc binh nhì, có sổ lương riêng và khẩu phần riêng. Người lính đó nặng 90 kg, đi bằng bốn chân, và là một con gấu nâu Syria.

Tên nó là Wojtek. Và cái quân hàm ấy không phải trò đùa của lính tráng — đó là một thủ tục hành chính có thật, được nghĩ ra để giải quyết một vấn đề rất cụ thể.

Một cậu bé Iran, một con gấu mồ côi, một đoàn người tha hương

Mùa xuân 1942, Quân đoàn 2 Ba Lan của tướng Władysław Anders vừa được phép rời khỏi Liên Xô sang Iran. Đi cùng họ là hàng nghìn thường dân Ba Lan từng bị đày sang Siberia sau khi Liên Xô chiếm miền đông Ba Lan năm 1939. Đây là một đoàn người vừa ra khỏi trại lao động, phần lớn không biết gia đình mình còn sống hay đã chết.

Trên đường từ cảng Pahlavi lên Tehran, ngày 8/4/1942, họ gặp một cậu bé Iran ôm một con gấu con. Gấu mẹ đã bị thợ săn bắn. Một cô gái tị nạn 18 tuổi tên Irena Bokiewicz thích con gấu đến mức thuyết phục trung uý Anatol Tarnowiecki mua lại nó.

Con gấu con ở ba tháng trong trại tị nạn gần Tehran, chủ yếu do Irena chăm. Đến tháng 8, nó được tặng cho đơn vị vận tải sau này trở thành Đại đội Tiếp vận Pháo binh 22. Lính đặt tên nó là Wojtek.

Nó lớn lên như một người lính, vì nó không biết mình là gấu

Wojtek lúc mới về không nuốt được, lính phải cho bú sữa đặc bằng một cái vỏ chai vodka cũ. Lớn hơn thì ăn hoa quả, mứt, mật ong, siro.

Rồi nó bắt đầu bắt chước. Nó đi hai chân khi lính hành quân. Nó được dạy giơ chân chào. Nó vật nhau với lính — có phim của hãng Pathé quay lại cảnh này. Đêm lạnh nó chui vào ngủ chung lều.

Nhà viết kịch Alan Pollock, tác giả cuốn sách thiếu nhi về Wojtek, tóm gọn cả câu chuyện trong một câu: những người lính này bị cắt đứt khỏi gia đình, họ không biết mẹ, vợ, chị em, con cái mình ra sao — rồi họ nhặt được con gấu này và nó thành đứa con của họ. Còn con gấu thì lớn lên với niềm tin rằng nó là người.

Vì sao phải cho một con gấu nhập ngũ

Cuối 1943, Quân đoàn 2 Ba Lan nhận lệnh sang Ý. Đi bằng tàu vận tải của Anh. Và quy định của tàu Anh cấm mang theo thú nuôi, kể cả linh vật đơn vị.

Theo lời kể được Pollock ghi lại, lính đặt điều kiện rất thẳng: con gấu đi cùng, hoặc chúng tôi không đi.

Cách giải quyết là biến Wojtek thành thứ mà quy định không cấm — một người lính. Nó được chính thức ghi vào danh sách quân số Đại đội 22 với cấp bậc binh nhì, có số hiệu, có sổ lương. Về mặt giấy tờ, không còn con gấu nào lên tàu cả; chỉ có một binh nhì tên Wojtek.

Đây là chi tiết hay bị kể sai thành "quân đội Ba Lan phong hàm cho gấu vì lập công". Ngược lại mới đúng: quân hàm có trước, để lách một điều lệ vận tải. Chiến công (nếu có) đến sau.

Monte Cassino: chuyện khuân đạn, và phần nào kiểm chứng được

Tháng 5/1944, Quân đoàn 2 Ba Lan đánh Monte Cassino — trận đẫm máu nhất chiến dịch Ý. Wojtek khi đó đã nặng khoảng 90 kg.

Chuyện được kể nhiều nhất: nó bê những thùng đạn pháo 25-pounder nặng chừng 45 kg, thứ mà bình thường cần bốn người khiêng, và chưa từng đánh rơi thùng nào.

Ở đây cần thành thật. Đây là phần gây tranh cãi nhất trong cả câu chuyện, và các nguồn không thống nhất:

• Phía ủng hộ: Pollock nói có nhiều lời khai nhân chứng về việc Wojtek khuân thùng đạn tại Monte Cassino. Ít nhất một cựu binh Anh cũng kể lại đã tận mắt thấy một con gấu vác thùng đạn.
• Phía dè dặt: không có ảnh hay phim nào ghi lại đúng khoảnh khắc nó khuân đạn giữa trận đánh. Con số "45 kg" và "không rơi thùng nào" đến từ hồi ký và sách kể lại, không từ nhật ký tác chiến. Bản thân Wikipedia tiếng Anh cũng ghi nhận chuyện này "từng gây tranh luận về độ chính xác".

Cách hiểu hợp lý nhất mà các nguồn đều chấp nhận: Wojtek bắt chước. Nó thấy lính bê thùng thì nó bê theo, như nó vẫn bắt chước mọi thứ khác. Việc đó có xảy ra ở khu tiếp vận thì nhiều người xác nhận; còn quy mô và mức độ "chiến công" thì đã được thêu dệt dày lên qua bảy tám mươi năm kể lại.

Có một thứ chắc chắn hơn mọi lời kể: sau trận Monte Cassino, Đại đội 22 lấy hình một con gấu đứng ôm quả đạn pháo làm phù hiệu chính thức của đơn vị. Người ta không vẽ phù hiệu cho một chuyện chưa bao giờ xảy ra. Wojtek cũng được thăng lên hạ sĩ.

Uống bia, hút thuốc — cái nào thật

Hai thói quen nổi tiếng nhất của Wojtek đều có cơ sở, nhưng độ chắc khác nhau.

Bia thì gần như chắc. Nhiều nguồn ghi nó được thưởng bia và bia thành đồ uống nó thích nhất; nó còn uống cà phê buổi sáng. Nhưng có ý kiến phản biện đáng nghe: thời chiến, rượu bia là hàng quý, và một số người cho rằng những chai lính đưa cho nó thực ra đựng nước hoặc sữa đặc. Không có cách nào phân xử dứt điểm chuyện này.

Thuốc lá thì chắc hơn, nhưng khác điều người ta tưởng. Nó không "hút" theo nghĩa rít khói như trong tranh vẽ. Các nguồn ghi nó ăn điếu thuốc — và thường là thuốc đang cháy. Sau này ở sở thú, cựu binh Ba Lan đến thăm vẫn ném thuốc lá cho nó ăn như thời còn trong quân ngũ.

Những điều nhiều người kể sai

• "Wojtek là gấu Bắc Cực / gấu nâu châu Âu." Không. Nó là gấu nâu Syria, giống gấu nhỏ nhất trong họ gấu nâu, gốc Trung Đông — hoàn toàn hợp lý với việc nó được tìm thấy gần Hamadan, Iran.
• "Nó được phong hàm để thưởng công đánh trận." Ngược lại. Quân hàm binh nhì có từ trước khi sang Ý, mục đích là lách quy định cấm mang thú lên tàu vận tải Anh. Cấp hạ sĩ mới là thứ đến sau Monte Cassino.
• "Nó chiến đấu, nó đánh nhau với quân Đức." Không có nguồn nào nói vậy. Nó phục vụ trong một đại đội tiếp vận, tức là hậu cần. Giá trị lớn nhất của nó với đơn vị là tinh thần, không phải hoả lực.
• "Con số 45 kg mỗi thùng đạn là chuyện đã được xác minh." Chưa. Đó là chi tiết truyền miệng lặp lại nhiều lần đến mức nghe như dữ kiện. Điều chắc chắn duy nhất là phù hiệu Đại đội 22 vẽ con gấu ôm quả đạn.

Mười sáu năm sau song sắt ở Edinburgh

Chiến tranh kết thúc, Ba Lan rơi vào tay chính quyền cộng sản. Phần lớn lính Ba Lan từng chiến đấu bên cạnh quân Anh không thể về nhà. Wojtek theo Đại đội 22 sang Scotland, đóng ở sân bay cũ Winfield thuộc vùng Berwickshire.

Rồi đơn vị giải ngũ. Lính đi làm dân thường, không ai nuôi nổi một con gấu nửa tấn. Ngày 15/11/1947, Wojtek được giao cho Sở thú Edinburgh.

Nó sống ở đó mười sáu năm. Cựu binh Ba Lan đến thăm, gọi nó bằng tiếng Ba Lan — và nó vẫn phản ứng, vẫn nhận ra nhiều người trong đơn vị cũ. Có người ném thuốc lá xuống cho nó ăn. Nó còn lên cả chương trình thiếu nhi Blue Peter của đài BBC.

Pollock, người đã đọc rất nhiều tư liệu về nó, không tô hồng đoạn kết: ông tin rằng những năm ở sở thú Wojtek rất không hạnh phúc.

Nó chết ngày 2/12/1963, hai mươi mốt tuổi, nặng gần 500 kg và cao hơn 1,8 mét khi đứng.

Vì sao người ta vẫn dựng tượng cho nó

Câu chuyện này sống dai không phải vì một con gấu biết bê thùng đạn. Nó sống dai vì nói đúng một thứ khác.

Quân đoàn 2 Ba Lan là đội quân của những người mất hết: mất nước, mất nhà, phần lớn vừa ra khỏi trại lao động Liên Xô, và sau chiến thắng vẫn không có quê để về. Wojtek là thứ duy nhất họ được phép giữ và được phép yêu thương suốt hành trình từ Iran qua Iraq, Syria, Palestine, Ai Cập đến Ý.

Pollock kể lại một chuyện khiến ông rơi nước mắt: một phụ nữ Ba Lan đến gặp ông sau buổi diễn, nói rằng cha bà từng tuyệt vọng đến mức muốn tự kết liễu, rồi một người bạn kể cho ông nghe chuyện con gấu Wojtek và bảo — đừng bỏ cuộc, đến con vật còn đang chiến đấu.

Năm 2014, đúng 70 năm sau Monte Cassino, tượng Wojtek được dựng ở Công viên Jordan, thành phố Kraków. Năm 2015, Edinburgh dựng tượng đồng Wojtek đi bên cạnh một người lính Ba Lan, đặt tại West Princes Street Gardens, kèm một phù điêu kể lại hành trình của nó. Còn có tượng ở Duns, Sopot, Szczecin, Poznań, và cả ở Cassino bên Ý.

Người ta không dựng chừng ấy tượng cho một con gấu. Người ta dựng cho một đội quân không còn quê hương, và cho thứ duy nhất đã đi cùng họ đến cuối.