Vasili Arkhipov: người nói không trong tàu ngầm 45 độ

Trong lòng con tàu ngầm ấy, nhiệt độ vượt quá 45 độ C, không khí đặc quánh khí thải và CO2, thủy thủ ngất lịm trên sàn sắt. Bên trên đầu họ, tiếng bom chìm nổ dội vào vỏ tàu suốt nhiều giờ. Và trong khoang chật đó có một quả ngư lôi mang đầu đạn hạt nhân.

Người nói "không" tên là Vasili Arkhipov. Điều lạ nhất của câu chuyện: gần bốn mươi năm sau thế giới mới nghe kể về nó.

Bốn con tàu rời cảng mà không ai được báo trước

Đầu tháng 10/1962, bốn tàu ngầm diesel-điện lớp Foxtrot mang số hiệu B-4, B-36, B-59 và B-130 rời bán đảo Kola hướng về vùng biển Caribe. Chỉ huy mỗi tàu nhận một mệnh lệnh miệng: được phép dùng quả ngư lôi đặc biệt nếu tàu bị tấn công và thủng vỏ.

Quả ngư lôi đặc biệt ấy là loại T-5, mang đầu đạn hạt nhân. Các nguồn đưa ra những con số sức công phá khác nhau, nên chỉ có thể nói chắc một điều: nó cùng cỡ với loại vũ khí đã hủy diệt một thành phố năm 1945.

Đây là những con tàu chạy diesel, được thiết kế cho vùng biển lạnh phương bắc. Chúng bị đẩy xuống vùng nhiệt đới, nơi hệ thống làm mát không kham nổi. Đó là chi tiết kỹ thuật tưởng chừng vụn vặt, nhưng nó quyết định mọi thứ diễn ra sau đó.

Cái nóng, bóng tối và bốn mươi phần trăm thể trọng

Nhật ký của một sĩ quan trong đội tàu ghi lại tình cảnh bên trong: máy móc hỏng liên tục, nhiệt độ tăng cao, không có thông gió, thiếu nước ngọt, thủy thủ nổi mẩn khắp người và sụt từ 30 đến 40 phần trăm trọng lượng cơ thể. Cả kíp tàu cởi trần chỉ còn đồ lót để chống nóng.

Riêng với B-59, đến ngày 27/10/1962 tình hình đã tới hạn. Ắc quy gần cạn, tàu chỉ còn đèn khẩn cấp. Máy điều hòa ngừng chạy. Nồng độ CO2 lên cao, không khí lẫn hơi dầu diesel. Nhiều người ngất vì sốc nhiệt.

Nguy hiểm hơn cả là chuyện này: tàu đã mất liên lạc với Moskva nhiều ngày. Khi lặn sâu để tránh bị săn đuổi, nó không bắt được sóng vô tuyến. Kíp tàu hoàn toàn không biết chuyện gì đang diễn ra trên mặt đất. Chiến tranh đã nổ ra hay chưa — không ai trả lời được câu hỏi đó.

Những tiếng nổ dội vào vỏ thép

Ngày 27/10, khoảng mười mấy tàu chiến Mỹ khép vòng vây quanh B-59. Các khu trục hạm, trong đó có USS Cony và USS Beale, bắt đầu thả bom chìm tín hiệu.

Cần nói rõ: đó là loại bom huấn luyện, thuốc nổ rất nhỏ, không đủ sức phá tàu. Ý đồ của phía Mỹ là ra hiệu buộc tàu ngầm nổi lên nhận diện, không phải đánh chìm nó.

Nhưng ở bên trong, không ai đọc được ý đồ đó. Với những người đã kiệt sức, thiếu oxy, không liên lạc được với ai suốt nhiều ngày, tiếng nổ dội vào vỏ thép chỉ có một nghĩa. Sau này Arkhipov mô tả những gì họ hứng chịu: máy bay lượn sát tháp chỉ huy chỉ 20-30 mét, đèn pha công suất lớn rọi thẳng, hơn ba trăm phát đạn pháo tự động bắn xuống nước, và bom chìm.

Thuyền trưởng Valentin Savitsky, theo lời kể của những người có mặt, đã kiệt quệ hoàn toàn. Ông ra lệnh lắp quả ngư lôi hạt nhân và nạp vào ống phóng. Câu nói được thuật lại nhiều nhất, qua lời sĩ quan tình báo vô tuyến Vadim Orlov, là ý rằng có lẽ chiến tranh đã bắt đầu ở trên kia, và họ sẽ đánh trả ngay bây giờ.

Người thứ ba trên tháp chỉ huy

Ở đây xuất hiện chi tiết làm nên toàn bộ câu chuyện.

Vasili Arkhipov không phải thuyền trưởng B-59. Ông là tham mưu trưởng của cả lữ đoàn tàu ngầm số 69 và tình cờ đi trên chiếc tàu này. Về cấp bậc, ông ngang hàng Savitsky — cả hai đều là thuyền trưởng hạng hai. Về chức trách, ông là người của cấp trên đang có mặt tại chỗ.

Theo cách kể phổ biến, điều đó khiến B-59 khác các tàu còn lại: trong khi những tàu kia chỉ cần thuyền trưởng và chính ủy đồng thuận là đủ, ở đây phải có thêm chữ "đồng ý" của Arkhipov. Ông là người duy nhất trong ba người phản đối, và vì thế quả ngư lôi không bao giờ rời ống phóng.

Cần thành thật rằng phần "ba chữ ký" này là cách diễn giải được lưu truyền rộng rãi chứ chưa có văn bản gốc nào xác nhận thành quy định. Điều các nguồn thống nhất thì đơn giản hơn mà cũng đủ nặng: Arkhipov có mặt trên tháp chỉ huy, ông nhận ra người Mỹ đang ra hiệu chứ không đánh chìm tàu, ông gọi Savitsky lại và trấn tĩnh ông ta. Mệnh lệnh phóng chưa từng được truyền tới sĩ quan phụ trách vũ khí. B-59 nổi lên mặt nước tối hôm đó, giữa vòng vây tàu chiến, rồi nhận lệnh quay về.

Vì sao lại là ông

Muốn hiểu vì sao Arkhipov giữ được cái đầu lạnh giữa khoang tàu 45 độ, phải lùi lại một năm.

Tháng 7/1961, ông là phó chỉ huy tàu ngầm hạt nhân K-19 khi hệ thống làm mát lò phản ứng bị rò. Không có bộ phận thay thế, thuyền trưởng ra lệnh cho tổ kỹ thuật tự chế một đường làm mát dự phòng, biết rõ việc đó đồng nghĩa với phơi mình trong phóng xạ.

Bảy kỹ sư và sĩ quan phụ trách của họ qua đời trong vòng một tháng. Hai năm sau đó, thêm khoảng mười lăm người nữa mất. Arkhipov nhiễm xạ nhưng sống sót.

Ông đã tận mắt thấy một sự cố kỹ thuật leo thang thành thảm họa nhanh đến mức nào, và thấy cái giá của nó tính bằng mạng người cụ thể, từng người một. Năm 1962, khi cả khoang tàu tin rằng chiến tranh đã nổ ra, ông là người duy nhất trên tàu từng sống qua một tình huống mà nỗi hoảng loạn tập thể suýt nữa thắng.

Những điều nhiều người kể sai

Đây là câu chuyện bị thổi phồng nhiều nhất trong lịch sử Chiến tranh Lạnh, nên cần tách bạch:

• Bom chìm hôm đó không nhằm đánh chìm B-59. Đó là bom tín hiệu dùng để buộc tàu nổi lên. Bi kịch nằm ở chỗ thông điệp gửi đi và thông điệp nhận được là hai thứ khác nhau hoàn toàn — chứ không phải ở chỗ ai đó muốn giết ai.
• Arkhipov không "một mình cứu thế giới". Cụm từ này do một sử gia phương Tây đặt ra năm 2002, không phải của ông. Bản thân Arkhipov, trong lần kể lại hiếm hoi của mình, không hề nhắc tới vai trò của chính ông.
• Mức độ "suýt" đến đâu thì vẫn đang tranh cãi. Phần lớn những gì ta biết đến từ lời kể miệng của các cựu thủy thủ, ghi lại hàng chục năm sau sự việc. Nhiều người trong số họ không có mặt trên tháp chỉ huy lúc đó. Khi Nga giải mật một loạt tài liệu năm 2022, sự việc này không được nhắc tới, và có sử gia đã đặt câu hỏi về độ chắc của toàn bộ câu chuyện.
• Ông không phải thuyền trưởng B-59. Thuyền trưởng là Savitsky. Arkhipov là chỉ huy lữ đoàn đi cùng — và chính sự tình cờ đó mới là mấu chốt.

Điều không ai tranh cãi: trên chiếc tàu ấy có vũ khí hạt nhân thật, kíp tàu tin rằng chiến tranh có thể đã nổ ra, và quả ngư lôi đã không được phóng.

Bốn mươi năm sau mới có người kể

Arkhipov trở về nhà mà không có huân chương nào. Ông tiếp tục phục vụ trong hải quân, được phong chuẩn đô đốc năm 1975 và phó đô đốc năm 1981, rồi nghỉ hưu năm 1988. Ông qua đời năm 1998 vì ung thư thận — căn bệnh mà nhiều người cho là có liên quan đến liều phóng xạ ông nhận trên K-19.

Ông mất mà chưa từng thấy tên mình xuất hiện trên báo chí thế giới.

Chuyện chỉ bắt đầu rò rỉ năm 1995 qua một bài báo Nga, rồi vỡ ra thật sự vào tháng 10/2002, tại hội thảo kỷ niệm 40 năm cuộc khủng hoảng tổ chức ở Havana, khi những cựu thủy thủ B-59 ngồi cùng phòng với các cựu quan chức Mỹ và kể lại chuyện đã xảy ra dưới mặt nước. Phía Mỹ khi ấy mới biết rằng những chiếc tàu ngầm họ săn đuổi năm xưa có mang vũ khí hạt nhân.

Bài học nằm ở chỗ khác

Điều đáng sợ của ngày 27/10/1962 không phải là có ai đó muốn gây chiến. Không bên nào muốn.

Điều đáng sợ là một chuỗi những chuyện rất đời thường có thể cộng dồn lại: máy điều hòa hỏng, ắc quy cạn, sóng vô tuyến không tới, một tín hiệu được gửi đi với thiện chí nhưng đọc ra thành lời đe dọa. Không mắt xích nào trong chuỗi đó là một quyết định độc ác. Chúng chỉ là hiểu lầm chồng lên kiệt sức.

Thứ chặn được chuỗi ấy lại là một người tình cờ có mặt trên tàu, tình cờ đủ thẩm quyền để nói không, và tình cờ đã từng thấy hậu quả của việc quyết vội. Ba chữ "tình cờ" ấy mới là điều khiến câu chuyện này đáng nhớ — và đáng lo.