Vua Hàm Nghi: 55 năm lưu đày và một chữ ký lạ

Một cậu bé mười ba tuổi được đưa lên ngai vàng vì người ta cần một ông vua dễ bảo. Bốn năm sau cậu bị bắt, bị đưa lên tàu, và sống thêm năm mươi lăm năm ở một xứ sở cách quê nhà gần mười nghìn cây số — nơi cậu trở thành một hoạ sĩ.

Tên ông là Hàm Nghi. Nhưng trên những bức tranh ông vẽ suốt nửa thế kỷ lưu đày, ông không ký tên đó. Ông ký Tử Xuân.

Ông vua được chọn vì không ai nghĩ cậu sẽ chống lại

Nguyễn Phúc Ưng Lịch sinh ở Huế năm 1871. Khác hai người anh ruột được nuôi dạy trong cung, cậu lớn lên nghèo khó bên mẹ ruột. Đó chính là lý do cậu được chọn.

Sau khi vua Tự Đức mất, triều đình Huế rơi vào một chuỗi phế lập chóng mặt. Hai phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết cần một vị vua trẻ, chưa quen nhung lụa, và quan trọng hơn — dễ định hướng. Chép sử ghi lại một chi tiết rất người: khi sứ giả đến đón, cậu bé hoảng sợ, không dám nhận mũ áo người ta dâng lên.

Sáng 2/8/1884, Ưng Lịch được dìu giữa hai hàng thị vệ vào điện Thái Hòa làm lễ đăng quang. Cậu 13 tuổi.

Ba năm trong rừng, một tờ chiếu đi khắp nước

Đêm mùng 5 rạng 6/7/1885, phe chủ chiến tấn công quân Pháp ở Huế và thất bại. Tôn Thất Thuyết đưa vua rời kinh thành. Sử chép lại câu nói của cậu bé khi được mời lên đường, rất thật thà: "Ta có đánh nhau với ai mô mà phải chạy".

Tại thành Tân Sở, ngày 13/7/1885, Chiếu Cần Vương được ban ra nhân danh ông. Bản văn kêu gọi người có sức góp sức, người có của góp của. Giới nghiên cứu ngày nay khá thống nhất rằng người soạn thảo thực sự nhiều khả năng là Tôn Thất Thuyết — nhưng tờ chiếu mang tên Hàm Nghi, và cái tên ấy mới là thứ đi được khắp nước.

Ba năm sau đó, ông sống trong rừng núi Quảng Bình, chịu đói, sốt rét và hiểm nguy. Vua anh Đồng Khánh và các bà thái hậu nhiều lần gửi thư khuyên về; người Pháp thậm chí tính chuyện lập ông làm vua bốn tỉnh. Ông từ chối. Ông thường nói thà chết trong rừng còn hơn về làm vua trong vòng cương toả của người khác.

Đêm bị bắt và câu nói cuối cùng trên đất Việt

Đêm 26/9/1888, hai thuộc hạ đã ra hàng dẫn quân đến bắt ông khi ông đang ngủ bên khe Tá Bào. Tôn Thất Thiệp, người hộ giá, bị đâm chết. Ông chỉ thẳng vào mặt kẻ phản bội mà nói:

"Mi giết ta đi còn hơn là mi mang ta ra nộp cho Tây."

Người Pháp mất nhiều tuần mới dám chắc đó đúng là ông. Ông giả như không hiểu, không nhận mình là ai, ném lá thư người ta đưa xuống bàn. Chỉ đến khi họ dẫn thầy học cũ Nguyễn Nhuận tới, ông theo phản xạ đứng dậy vái chào — và lộ thân phận.

Ngày 12/12/1888 ông bị đưa lên tàu. Ngày 13/1/1889 tàu cập Alger. Ông 17 tuổi. Ông sẽ không bao giờ trở lại.

Người thầy vẽ và cái tên Tử Xuân

Ở El Biar, ngoại ô Alger, ông bị quản thúc dưới sự trông coi của một viên đại uý tên Vialard, nhận trợ cấp hằng năm từ ngân sách Bộ Thuộc địa Pháp. Chính viên sĩ quan này giới thiệu ông với hoạ sĩ Marius Reynaud (1860–1935).

Reynaud dạy ông vẽ theo chương trình của Trường Mỹ thuật Paris. Ý đồ ban đầu của phía Pháp là làm mềm một tù nhân chính trị. Kết quả thì khác hẳn: ông vẽ mỗi ngày, suốt đời còn lại.

Năm 1899 ông được phép sang Pháp. Ở đó ông lui tới xưởng của Auguste Rodin và học nguyên tắc điêu khắc, quen nữ văn sĩ Judith Gautier. Tranh ông mang dấu trường Barbizon, hậu ấn tượng, màu sắc gợi Gauguin — chủ yếu là phong cảnh, rất nhiều cây.

Ông ký tranh bằng bút danh Tử Xuân, biệt danh từ thuở nhỏ, có thể hiểu là "con của mùa xuân". Suốt đời ông giữ nguyên chữ ký ấy. Một người bị tước sạch danh xưng vua chúa, tự chọn cho mình một cái tên khác — và cái tên đó là tiếng Việt.

Đời sống rất đời thường của một ông vua mất nước

Năm 1904 ông cưới Marcelle Laloë, con gái chánh án toà Alger. Họ có ba người con: Như Mai, Như Lý và Minh Đức. Gia đình sống trong biệt thự Gia Long ở El Biar; ông hay đưa vợ đi Vichy nghỉ dưỡng và vẽ rất nhiều ở đó.

Tranh ông được đưa về Paris triển lãm. Khoảng mười bức phấn tiên bày ở Bảo tàng Guimet năm 1904. Lần lớn nhất là triển lãm năm 1926 tại phòng tranh Mantelet-Colette Weil, nơi ông xuất hiện dưới danh nghĩa "hoàng thân Tử Xuân" với tranh sơn dầu, phấn tiên và cả tượng đồng.

Ông mất ngày 14/1/1944 tại El Biar, thọ 72 tuổi, vì ung thư dạ dày. Ông nằm ở Alger, sau này được chuyển về nghĩa trang một ngôi làng nhỏ ở Dordogne, Pháp.

Những điều nhiều người kể sai

Chuyện về ông bị kể lệch khá nhiều, nên cần nói rõ mấy điểm:

• "Hàm Nghi tự tay viết Chiếu Cần Vương." Tờ chiếu ban hành nhân danh ông, nhưng phần lớn nghiên cứu hiện nay cho rằng người chấp bút thực sự nhiều khả năng là Tôn Thất Thuyết. Điều đó không làm giảm ý nghĩa của ông: một cậu bé 14 tuổi chấp nhận đứng tên một lời hiệu triệu mà cái giá phải trả là cả cuộc đời.
• "Ông vẽ tranh cho khuây khoả tuổi già." Không. Ông học vẽ từ khi còn rất trẻ ở Alger và theo đuổi nó như một nghề nghiêm túc suốt hàng chục năm — có thầy, có triển lãm ở Paris, có cả điêu khắc. Ngày nay giới nghiên cứu xếp ông vào hàng những hoạ sĩ Việt Nam hiện đại đầu tiên.
• "Ông bị Pháp bỏ đói, sống khổ sở nơi lưu đày." Về vật chất thì ngược lại: ông có trợ cấp, có biệt thự, có gia đình, thậm chí từng mua một lâu đài ở vùng Dordogne. Cái mất của ông không phải tiện nghi — mà là quê hương và quyền tự quyết.
• "Số tranh của ông đã được thống kê đầy đủ." Chưa. Các nguồn đưa ra con số khác nhau, từ khoảng chín mươi tới hơn một trăm ba mươi tác phẩm còn lại, phần lớn nằm trong bộ sưu tập tư nhân. Một phần di sản còn bị mất khi ngôi nhà của ông ở Algeria hư hại trong biến động những năm 1960.

Những bức tranh đang tìm đường về

Câu chuyện này chưa khép lại, và phần đang mở ra lại thuộc về hôm nay.

Tháng 9/2023, nhà đấu giá Lynda Trouvé ở Paris đưa 19 bức tranh của ông ra bán. Tổng số tiền thu về khoảng 330.000 euro — một mức giá khiến giới sưu tầm Việt Nam giật mình nhận ra rằng di sản này đang nằm rải rác ở châu Âu và có thể tiếp tục tản mát.

Từ đó, dòng chảy ngược bắt đầu. Tháng 11/2024, bức sơn dầu *Những sườn đồi ở Deli Ibrahim (Alger)* vẽ năm 1908 — chính là một trong những tác phẩm từng treo ở phòng tranh Paris năm 1926 với chữ ký Tử Xuân — được hiến tặng cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế trước đó cũng đã nhận một bức từ một nhà sưu tập giấu tên.

Năm 2025, triển lãm tranh ông tại điện Kiến Trung trong Đại nội Huế đón khoảng 110.000 lượt khách. Sang năm 2026, hai mươi tác phẩm tiêu biểu mượn từ mười bộ sưu tập tư nhân được trưng bày ở Văn Miếu — Quốc Tử Giám, Hà Nội. Người đồng giám tuyển là tiến sĩ Amandine Dabat, hậu duệ đời thứ năm của ông và là tác giả công trình nghiên cứu đầy đủ nhất về Hàm Nghi với tư cách nghệ sĩ.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ

Người ta thường kể về Hàm Nghi như một biểu tượng: ông vua thiếu niên phát chiếu rồi bị bắt. Câu chuyện thường dừng ở cảnh chiếc tàu rời bến năm 1888, như thể phần đời sau đó là một khoảng trống.

Nhưng phần đời ấy dài hơn năm mươi lăm năm — dài gấp mười ba lần thời gian ông làm vua và chống Pháp cộng lại. Trong khoảng trống đó, một người bị lấy mất tất cả những gì có thể lấy đã tự dựng lại cho mình một nghề, một gia đình, một cái tên.

Ông không giành lại được đất nước. Nhưng ông giữ được một thứ mà không lệnh lưu đày nào tịch thu nổi: quyền được là một người đang làm việc gì đó có ý nghĩa cho tới ngày cuối cùng.