Tsutomu Yamaguchi: sống sót qua cả hai quả bom

Sáng 6/8/1945 ông có mặt ở Hiroshima. Sáng 9/8/1945 ông có mặt ở Nagasaki. Cả hai lần, ông đều đứng cách tâm nổ khoảng ba cây số. Cả hai lần, ông đều sống.

Tên ông là Tsutomu Yamaguchi. Ông là người duy nhất được chính phủ Nhật cấp giấy công nhận chính thức là nijū hibakusha — người bị bom nguyên tử hai lần.

Người kỹ sư quên con dấu

Yamaguchi sinh năm 1916 tại Nagasaki. Ông làm kỹ sư thiết kế tàu chở dầu cho Mitsubishi Heavy Industries — công việc bàn giấy, thước kẻ, bản vẽ.

Mùa hè 1945, ông được cử đi công tác Hiroshima ba tháng. Ngày 6/8 là ngày cuối cùng của chuyến đi. Vé đã cầm, hành lý đã gói, ông và hai đồng nghiệp Akira Iwanaga và Kuniyoshi Sato chuẩn bị ra ga về nhà.

Rồi ông sờ túi và nhận ra mình để quên con dấu cá nhân — cái *hanko* mà người Nhật dùng thay chữ ký. Không có nó thì không xong thủ tục. Ông quay lại chỗ làm lấy.

Chính cú quay đầu ấy đặt ông ra ngoài đường, giữa trời, lúc 8 giờ 15 phút.

Ba cây số

Quả bom mang tên Little Boy nổ trên đầu thành phố. Yamaguchi đang đi bộ về phía khu cảng, cách tâm nổ chừng ba cây số.

Ông kể lại rằng mình kịp thấy máy bay và một chớp sáng, rồi lao xuống một con mương theo đúng bài huấn luyện tránh không kích. Sức ép vẫn bốc ông khỏi chỗ nấp và ném sang một ruộng khoai bên cạnh. Khi tỉnh lại, ông bị thủng màng nhĩ, mắt mờ không nhìn rõ, và nửa người bên trái bỏng nặng — mặt và hai cẳng tay.

Thành phố sau lưng ông không còn là thành phố. Ông tìm được hai người đồng nghiệp, cả ba sống sót. Đêm đó họ ngủ trong một hầm trú ẩn.

Chuyến tàu về nhà

Ngày 7/8, Yamaguchi lên tàu về Nagasaki. Ông đến nơi rạng sáng 8/8 — quãng đường mà hôm nay đi mất vài giờ, khi ấy kéo dài gần trọn một ngày đêm qua một vùng đất đang cháy.

Ở Nagasaki, ông được băng bó. Vợ ông, bà Hisako, và con trai nhỏ vẫn bình an. Đáng lẽ ông phải nằm nghỉ.

Nhưng đây là nước Nhật thời chiến, và ông là nhân viên Mitsubishi. Sáng 9/8, người kỹ sư quấn đầy băng gạc đi làm trở lại.

"Anh điên rồi"

Trong phòng họp, Yamaguchi đứng báo cáo với cấp trên về chuyện đã xảy ra ở Hiroshima. Ông nói rằng chỉ một quả bom duy nhất đã xoá sổ cả một thành phố.

Vị giám đốc không tin. Theo lời kể của Yamaguchi, ông ta bảo Yamaguchi là người có học mà nói chuyện vô lý — một quả bom thì làm sao san phẳng nổi một thành phố. Ông ta nghĩ Yamaguchi bị chấn thương đầu nên hoá điên.

Đúng lúc câu chuyện đang dở, căn phòng loé trắng. Quả Fat Man vừa nổ trên Nagasaki, khoảng 11 giờ trưa.

Yamaguchi nhận ra ánh sáng đó ngay lập tức — ông là một trong số cực ít người trên đời khi ấy biết nó là cái gì. Ông kịp nằm xuống trước khi sức ép ập tới. Lần này ông lại cách tâm nổ chừng ba cây số, và lần này toà nhà bê tông cùng những quả đồi của Nagasaki che cho ông phần nào.

Ông không bị thương thêm bởi vụ nổ. Nhưng suốt hơn một tuần sau đó ông sốt cao và nôn liên tục, băng gạc trên người hỏng hết mà không có gì thay.

Vì sao phải chờ đến năm 2009

Đây là phần nhiều người bỏ qua, và nó là phần đáng kể nhất.

Yamaguchi không phải người duy nhất trải qua hai vụ nổ. Các thống kê được nhắc đến nhiều nhất ước tính có khoảng 160 đến 165 người rơi vào cả hai — phần lớn là người Nagasaki đi công tác hoặc lánh nạn ở Hiroshima rồi trở về đúng lúc.

Chuyện giấy tờ mới là chỗ rắc rối. Từ năm 1957, Nhật Bản cấp thẻ *hibakusha* cho nạn nhân bom nguyên tử, kèm theo chế độ khám chữa bệnh. Yamaguchi có thẻ ấy từ sớm — nhưng chỉ ghi Nagasaki. Về mặt hành chính, phần Hiroshima trong đời ông không tồn tại.

Ghi thêm một thành phố nữa vào thẻ không đem lại thêm quyền lợi nào cả. Chế độ đã cấp rồi thì thôi. Nên trong suốt hơn nửa thế kỷ, chẳng ai thấy cần phải làm.

Đến tháng 1/2009, ở tuổi 92, Yamaguchi mới nộp đơn xin bổ sung. Tháng 3/2009, chính quyền thành phố Nagasaki ghi thêm lần bị bom ở Hiroshima vào giấy chứng nhận của ông.

Ông nói rõ vì sao mình xin: để chuyện hai lần bị phơi nhiễm ấy trở thành hồ sơ chính thức của nhà nước, thứ mà thế hệ sau có thể tra ra và không thể chối. Không phải để lấy tiền. Để lấy một dòng chữ trong sổ sách.

Những điều nhiều người kể sai

Câu chuyện này lan truyền dưới dạng chuyện lạ, nên bị bóp méo khá nhiều:

• "Ông là người duy nhất sống sót qua hai quả bom." Sai. Ông là người duy nhất được công nhận chính thức. Ước tính có khoảng 160 người trở lên trải qua cả hai vụ nổ; điều làm ông thành trường hợp duy nhất là tờ giấy, không phải sự kiện.
• "Ông may mắn nhất thế giới" hoặc "xui nhất thế giới". Cách gọi này từng được một chương trình hài của đài BBC dùng năm 2010 và bị gia đình ông cùng Đại sứ quán Nhật phản đối, sau đó bị gỡ. Bản thân ông không kể chuyện đời mình như một trò may rủi.
• "Ông thoát nạn nên gia đình bình an." Không đúng. Vợ ông, bà Hisako, có mặt ở Nagasaki hôm ấy và cũng là hibakusha; bà mất năm 2008 vì ung thư. Con trai ông mất năm 2005, cũng vì ung thư. Chính cái chết của người con mới là thứ đẩy ông ra khỏi im lặng.
• "Ông kể chuyện này suốt đời." Ngược lại. Ông giữ im lặng gần như trọn đời, đi làm, dịch thuật cho quân đồng minh thời chiếm đóng, rồi quay lại vẽ tàu. Ông chỉ bắt đầu nói khi đã ngoài tám mươi.

Những năm cuối và điều ông muốn nói

Sức khoẻ ông mang dấu vết của cả hai ngày ấy suốt đời: điếc một bên tai, rụng tóc nhiều năm, đục thuỷ tinh thể, bạch cầu thấp.

Ngoài tám mươi tuổi, ông viết hồi ký và làm thơ tanka. Năm 2006, ông xuất hiện trong bộ phim tài liệu *Nijū Hibaku* về những người bị bom hai lần. Phim được chiếu tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York, và ông — khi ấy 90 tuổi — đến tận nơi kêu gọi xoá bỏ vũ khí hạt nhân. Ông cũng gửi thư cho Tổng thống Barack Obama về chuyện này.

Câu của ông được trích lại nhiều nhất không nói về đau đớn thể xác. Ông nói lý do ông ghét bom nguyên tử là vì thứ nó làm với phẩm giá con người.

Và ông tóm gọn đời mình trong một câu ngắn: đã hai lần đi qua bom nguyên tử và còn sống, ông chỉ mong đừng có lần thứ ba.

Tsutomu Yamaguchi mất ngày 4/1/2010 tại Nagasaki, thọ 93 tuổi, vì ung thư dạ dày. Vài tuần trước đó, đạo diễn James Cameron đã đến bệnh viện gặp ông.

Ông sống đủ lâu để thấy tờ giấy của mình được ký. Đó là toàn bộ phần thưởng ông xin, và ông xin nó ở tuổi 92 — không phải cho mình, mà cho những người sẽ đọc nó sau khi ông không còn ở đây để kể nữa.