Phineas Gage: thanh sắt xuyên đầu, sống thêm 12 năm

Một thanh sắt dài hơn một mét, nặng sáu ký, xuyên từ dưới gò má trái lên đỉnh đầu người đàn ông này rồi bay ra ngoài, rơi xuống cách đó chừng hai mươi lăm mét. Ông không ngất. Vài phút sau ông đã nói được. Rồi ông tự ngồi lên xe bò về nhà trọ, và tự bước xuống.

Tên ông là Phineas Gage. Ông sống thêm gần mười hai năm nữa — và trở thành ca bệnh bị kể sai nhiều nhất trong lịch sử ngành nghiên cứu não bộ.

Người đốc công giỏi nhất công trường

Ngày 13/9/1848, Gage 25 tuổi, đang làm đốc công một tốp thợ phá đá mở đường cho tuyến hoả xa Rutland & Burlington, gần thị trấn Cavendish, bang Vermont.

Công việc của tốp thợ là khoan lỗ vào đá, đổ thuốc nổ xuống, phủ cát lên, rồi dùng một thanh sắt dài nện chặt xuống cho thuốc nổ ép sát. Thanh sắt ấy gọi là "thanh nện". Thanh của Gage được đặt rèn riêng theo tay ông: dài 1,1 mét, đường kính khoảng 3 phân, nặng hơn 6 ký, một đầu vuốt nhọn.

Chiều hôm đó ai đó gọi tên ông. Gage ngoảnh đầu lại. Thanh sắt trong tay ông cọ vào thành đá, bật tia lửa.

Bốn giây làm nên hai thế kỷ tranh cãi

Thuốc nổ bùng lên và biến thanh sắt sáu ký thành một mũi lao.

Nó cắm vào dưới gò má trái Gage, đi chếch lên sau hốc mắt trái, xuyên qua thuỳ trán bên trái, rồi phá vỡ xương trán mà thoát ra ở đỉnh đầu. Nó bay tiếp một quãng dài rồi rơi xuống đất, dính máu và mô não.

Gage ngã ngửa, co giật một lúc ngắn. Rồi ông ngồi dậy. Ông nói chuyện được với đám thợ. Người ta dìu ông lên xe bò, đi khoảng một cây số về nhà trọ, và ông tự bước xuống xe, tự đi lên bậc thềm.

Bác sĩ Edward Williams tới nơi chừng nửa giờ sau, thấy Gage đang ngồi trên ghế ngoài hiên. Gage nhìn ông và nói tỉnh queo rằng cái thanh sắt đã đi xuyên qua đầu mình.

Vì sao ông vẫn nói được

Đây là chỗ khiến ai nghe cũng khó tin: một thanh sắt xuyên dọc hộp sọ mà nạn nhân vẫn nói năng rành mạch.

Câu trả lời nằm ở chỗ não người không phải một khối đồng nhất, mà giống một toà nhà chia phòng, mỗi phòng lo một việc.

Có thể hình dung thế này. Phần thuỳ trán — nơi thanh sắt đi qua — là phòng làm việc của ông giám đốc: lên kế hoạch, cân nhắc thiệt hơn, kìm cơn nóng, quyết định nên nói gì và không nên nói gì. Còn khả năng nói thì nằm ở hai vùng khác, lùi về phía sau và phía dưới của bán cầu trái, thường gọi là vùng Broca và vùng Wernicke — đó là phòng máy phát thanh.

Thanh sắt đi qua phòng giám đốc mà không chạm vào phòng phát thanh. Đài vẫn phát bình thường.

Nó cũng tránh được hai thứ chết người khác. Nó không phạm vào thân não ở đáy sọ, nơi điều khiển nhịp tim và hơi thở — chạm vào đó là chết tại chỗ. Và nó chỉ phá bán cầu trái, chừa lại bán cầu phải nguyên vẹn.

Một chi tiết nữa: thanh sắt đầu nhọn, đi rất nhanh, tạo một đường hầm gọn thay vì làm giập nát cả khối não. Bản thân cú nổ cũng đã đốt và làm khô mép vết thương phần nào. Gage nhiễm trùng nặng nhiều tuần sau đó, có lúc mê man, nhưng ông qua được — vào thời chưa có kháng sinh, đó gần như là chuyện của may mắn.

Bác sĩ làng và hai trang giấy định mệnh

Người cứu ông là bác sĩ John Martyn Harlow, thầy thuốc thị trấn. Harlow nạo máu đông, gắp mảnh xương vụn, bỏ đi khoảng một lạng mô não lòi ra ngoài, đặt lại các mảnh xương sọ rồi khâu da, chừa một lỗ cho dịch thoát.

Mười tuần sau, Gage đi lại được. Ông mất thị lực mắt trái nhưng vẫn khoẻ mạnh về thể chất.

Năm 1868, tức tám năm sau khi Gage qua đời, Harlow công bố bài báo mô tả những thay đổi trong tính nết của ông. Toàn bộ phần mô tả ấy chỉ dài hơn ba trăm chữ. Harlow viết rằng Gage trở nên thất thường, hay văng tục, khó kiên trì với kế hoạch nào; và ông trích lời những người quen cũ nói rằng "ông ấy không còn là Gage nữa".

Ba trăm chữ đó, viết lại theo lời kể của người khác, về sau nuôi sống cả một huyền thoại.

Những điều nhiều người kể sai

Nhà tâm lý học Malcolm Macmillan (Đại học Melbourne) bỏ ra hàng chục năm lần lại từng tài liệu gốc về Gage. Ông đặt ra một phép thử rất gọn: nếu một mô tả về Gage không trích được từ nguồn gốc, thì nó không phải sự thật về Gage. Phần lớn những gì sách vở kể đã rớt phép thử này.

• "Ông biến thành kẻ thô lỗ, mất nhân tính suốt phần đời còn lại." Đây là mô tả bị thổi phồng dần qua từng lần chép lại. Chân dung mà các tác giả đời sau ghép nên — nghiện rượu, gây gổ, khoác lác, vô lại — hầu như không có chữ nào truy được về Harlow hay các nguồn đương thời. Một rà soát công bố năm 2022 cho thấy khoảng một nửa số bài báo khoa học được xem xét vẫn đang mô tả Gage theo hướng tiêu cực mà không có nguồn gốc chống lưng.
• "Ông không bao giờ làm việc được nữa." Ngược lại hẳn. Từ năm 1852 đến giữa năm 1859, Gage sang Chile làm nghề đánh xe khách đường dài trên tuyến Valparaíso – Santiago, điều khiển cỗ xe sáu ngựa trên đường xấu. Nghề đó đòi kỷ luật giờ giấc, trí nhớ đường sá, sự tập trung nhiều tiếng liền, và khả năng ứng xử với khách. Người mà sách giáo khoa mô tả sẽ không trụ nổi một tuần ở công việc ấy.
• "Thay đổi tính nết của ông là vĩnh viễn." Những mô tả xấu nhất đều thuộc về mấy năm ngay sau tai nạn. Càng về sau, các ghi chép càng khá lên. Macmillan gọi đây là hồi phục xã hội: chính nếp sống có khuôn khổ — ngựa phải cho ăn đúng giờ, xe phải chạy đúng chuyến — đã giúp Gage học lại dần những kỹ năng đã mất. Đây là điều mà ngành phục hồi chức năng thần kinh ngày nay vẫn làm.
• "Thanh sắt phá cả hai bên thuỳ trán." Một nghiên cứu năm 2004 dựng lại đường đi của thanh sắt bằng ảnh chụp cắt lớp chính hộp sọ thật của Gage, kết luận chỉ có thuỳ trán bên trái bị tổn thương. Đến năm 2012, một nhóm khác dùng kỹ thuật dựng hình bó sợi thần kinh và chỉ ra điểm quan trọng hơn: thiệt hại nặng nhất không nằm ở phần "vỏ" bị mất, mà ở hệ dây nối giữa các vùng não — như một thành phố mất không nhiều nhà, nhưng đứt rất nhiều cầu.

Ông chết vì gì, và ông đang ở đâu

Gage không chết vì tai nạn. Ông sống thêm gần mười hai năm.

Cuối năm 1859 ông rời Chile về San Francisco trong tình trạng suy yếu. Tháng 2/1860, ông bắt đầu lên những cơn động kinh. Ngày 21/5/1860, sau một chuỗi cơn co giật liên tiếp, Phineas Gage qua đời ở tuổi 36. Động kinh là di chứng muộn thường gặp sau chấn thương sọ não nặng — vết sẹo trong mô não trở thành điểm phát ra những đợt phóng điện bất thường.

Năm 1866, theo đề nghị của Harlow, gia đình cho khai quật và lấy hộp sọ ông. Harlow trao lại hộp sọ cùng thanh sắt cho Bảo tàng Giải phẫu Warren thuộc Trường Y Harvard. Hôm nay chúng vẫn nằm đó, trong tủ kính ở toà thư viện Countway: cái sọ có lỗ thủng ở đỉnh, bức tượng đúc khuôn mặt ông, và thanh sắt.

Trên thanh sắt có khắc một dòng chữ do bác sĩ Henry Bigelow đặt làm năm 1850. Nó ghi rằng đây là thanh sắt đã xuyên qua đầu ông Gage ở Cavendish, Vermont — và rằng ông đã bình phục hoàn toàn.

Vì sao chuyện này còn quan trọng hôm nay

Câu chuyện Gage được kể đi kể lại vì nó tiện: một thanh sắt, một thuỳ trán, một con người biến chất. Gọn ghẽ và dễ nhớ.

Nhưng bản thật thì có ích hơn nhiều. Nó nói rằng tổn thương não nặng không đóng khung số phận một người; rằng công việc, thói quen và một môi trường có kỷ luật có thể kéo người ta về lại; rằng cái ta gọi là "hồi phục" thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm chứ không phải trong vài tuần nằm viện.

Với những người sống sót sau chấn thương sọ não hôm nay, khác biệt giữa hai phiên bản ấy không phải chuyện học thuật. Bị kể sai thành một kẻ hỏng vĩnh viễn thì rất dễ bị đối xử đúng như thế.

Gage đã cầm cương cỗ xe sáu ngựa suốt bảy năm ở một đất nước xa lạ, với một lỗ thủng trên đỉnh đầu. Đó mới là phần đáng kể lại.