Nikola Tesla: chết nợ trong phòng 3327, nuôi bồ câu

Người đàn ông đặt nền cho hệ thống điện đang chạy trong nhà bạn lúc này qua đời một mình trong phòng khách sạn thuê nợ, ở tuổi 86, tài sản đáng kể nhất còn lại là mấy con bồ câu ông cho ăn ngoài công viên.

Tên ông là Nikola Tesla. Và trớ trêu thay, ông cũng là nhà khoa học bị kể sai nhiều nhất trên internet tiếng Việt.

Bài này cố làm hai việc cùng lúc: kể đúng chuyện đời ông, và tách bạch phần ông thật sự làm được với phần người ta gán cho ông. Bởi vì phần thật đã đủ lớn rồi.

Người kỹ sư nhìn thấy từ trường quay

Tesla sinh năm 1856 trong một gia đình người Serbia ở vùng nay thuộc Croatia. Ông học kỹ thuật, làm cho công ty điện thoại ở Budapest, rồi cho chi nhánh của Edison ở Paris, và sang Mỹ năm 1884.

Ý tưởng lớn nhất đời ông đến sớm: từ trường quay. Nói cho dễ hình dung, thay vì đẩy dòng điện theo một chiều rồi tìm cách bẻ hướng bằng bộ góp điện lỉnh kỉnh, ông cho nhiều dòng điện xoay chiều lệch pha nhau chạy quanh một vòng cuộn dây. Chúng tạo ra một từ trường tự quay tròn, và cục kim loại đặt giữa cứ thế quay theo.

Cái hay nằm ở chỗ: động cơ kiểu này không cần chổi than, không cần bộ góp, gần như không có gì để mòn. Đó là động cơ cảm ứng xoay chiều, ông được cấp bằng sáng chế năm 1888. Nó vẫn đang chạy trong máy bơm, máy nén điều hòa, băng chuyền nhà máy khắp thế giới.

Đi kèm là hệ thống dòng nhiều pha để truyền tải điện đi xa. Đây mới là đóng góp nặng ký nhất: nó khiến việc phát điện ở một nơi và dùng điện ở nơi cách hàng trăm cây số trở nên khả thi về kinh tế.

Westinghouse, bản hợp đồng, và chuyện xé giấy

Tháng 7/1888, George Westinghouse mua quyền dùng các bằng sáng chế động cơ nhiều pha của Tesla. Điều khoản gồm tiền mặt và cổ phiếu, cộng khoản bản quyền 2,5 đô la trên mỗi mã lực điện xoay chiều bán ra.

Con số đó, nếu chạy đủ vài chục năm theo đà điện khí hóa nước Mỹ, đúng là khổng lồ. Đây là gốc của giai thoại "Tesla đã có thể thành tỷ phú đầu tiên thế giới".

Chuyện thật thì rối hơn. Đầu thập niên 1890, công ty Westinghouse lâm vào khủng hoảng tài chính và bị các chủ nợ ép. Westinghouse tìm tới Tesla, nói thẳng rằng điều khoản bản quyền kia sẽ khiến công ty không trụ nổi. Tesla đồng ý giải phóng công ty khỏi ràng buộc đó — với ông, việc Westinghouse tiếp tục đứng sau hệ thống xoay chiều còn quan trọng hơn tiền.

Đến năm 1897, hai bên chốt lại bằng một khoản mua đứt. Con số được nhắc tới nhiều nhất, dựa trên sổ sách công ty, là 216.000 đô la.

Còn cảnh Tesla cầm tờ hợp đồng xé đôi trước mặt Westinghouse? Đó là hình ảnh được kể đi kể lại trong sách phổ thông và tài liệu nội bộ công ty, nhưng không có chứng cứ vững chắc cho một khoảnh khắc kịch tính đúng như vậy. Điều chắc chắn là: Tesla đã từ bỏ dòng bản quyền dài hạn, và ông không ra về tay trắng.

Vấn đề của Tesla chưa bao giờ là không kiếm được tiền. Vấn đề là ông tiêu hết vào phòng thí nghiệm tiếp theo.

Cái tháp làm ông sạt nghiệp

Năm 1901, J.P. Morgan rót 150.000 đô la đổi lấy phần lớn quyền lợi trong các bằng sáng chế không dây của Tesla. Tesla dựng ở Shoreham, Long Island một tòa tháp lớn: Wardenclyffe.

Chỗ này có một hiểu lầm cần gỡ. Cái Morgan bỏ tiền mua là dịch vụ điện tín không dây vượt Đại Tây Dương — nghĩa là truyền tin. Cái Tesla thật sự muốn xây là hệ thống truyền năng lượng không dây đi khắp địa cầu, tham vọng hơn nhiều và tốn kém hơn nhiều. Ông mở rộng quy mô công trình mà không thương lượng lại.

Rồi tháng 12/1901, Marconi phát tín hiệu không dây vượt Đại Tây Dương bằng thiết bị đơn giản hơn hẳn và rẻ hơn hẳn. Lý do thương mại để tài trợ cho cái tháp của Tesla bốc hơi.

Morgan không rót thêm. Tesla cạn tiền, công trình dừng lại khoảng năm 1905, không bao giờ hoạt động đúng như hình dung. Ông thế chấp đất Wardenclyffe để trả khoản nợ khách sạn Waldorf-Astoria. Tòa tháp bị phá dỡ năm 1917.

Về mặt vật lý, ý tưởng truyền điện năng công suất lớn đi khắp hành tinh theo cách Tesla hình dung không đứng vững. Nhưng phần "không dây" thì ông đúng sớm: ngay từ 1898 ông đã trình diễn chiếc thuyền điều khiển từ xa bằng sóng vô tuyến tại Madison Square Garden, khi khán giả còn ngờ trong thuyền có người tí hon.

Căn phòng 3327

Những năm cuối, Tesla sống trong khách sạn ở New York, chuyển chỗ nhiều lần, để lại hóa đơn chưa trả. Từ năm 1933 tới lúc mất, ông ở khách sạn New Yorker, sống nhờ khoản thù lao tư vấn nhỏ mà hãng Westinghouse chi cho ông — trên danh nghĩa là phí cố vấn, thực chất là cách giữ thể diện cho một người từng cứu công ty họ.

Hằng ngày ông đi bộ tới công viên Bryant cho bồ câu ăn, đem cả những con bị thương về phòng chăm. Ông kể về một con bồ câu trắng bằng thứ ngôn ngữ người ta thường dành cho người thân. Chi tiết đó hay bị đem ra làm trò cười; đọc kỹ thì nó chỉ là chân dung một ông già cực kỳ cô đơn.

Ngày 7/1/1943, một cô hầu phòng bỏ qua tấm biển "đừng làm phiền" đã treo hai ngày và mở cửa phòng 3327. Tesla đã mất, một mình, vì huyết khối động mạch vành. Ông 86 tuổi.

Đám tang tổ chức tại Nhà thờ St. John the Divine ở New York. Các báo thời đó đưa số người dự khác nhau, từ khoảng một nghìn rưỡi đến hơn hai nghìn. Tro cốt ông về sau được đưa về Belgrade.

Những điều nhiều người kể sai

Đây là phần quan trọng nhất của bài, vì Tesla là đề tài bị thêu dệt nặng nhất trên mạng.

• "Tesla phát minh ra dòng điện xoay chiều." Không. Dòng xoay chiều, máy phát xoay chiều và máy biến áp đã có trước ông, với công của nhiều người như Gaulard, Gibbs, Ferranti, Zipernowsky. Đóng góp riêng của Tesla — vẫn rất lớn — là động cơ cảm ứng và hệ thống nhiều pha, thứ khiến điện xoay chiều dùng được cho động cơ và truyền tải quy mô lớn.

• "Edison lừa Tesla 50.000 đô la rồi hai người thù nhau suốt đời." Chuyện tiền thưởng 50.000 đô la chỉ đến từ hồi ký của chính Tesla, không có chứng từ nào khác, và số tiền đó lớn bất thường so với một công ty vốn nổi tiếng chặt chẽ tiền lương. Câu "cậu không hiểu óc hài hước Mỹ" là dị bản thêm vào sau. Hai người bất đồng thật về kỹ thuật và cạnh tranh thật trên thị trường, nhưng phiên bản "kẻ ác và nạn nhân" là sản phẩm của internet, không phải của sử liệu.

• "FBI ập vào cướp sạch tài liệu ngay đêm ông mất." Sai chi tiết quan trọng. Cơ quan xử lý là Văn phòng Quản lý Tài sản Người nước ngoài thuộc Bộ Tư pháp, không phải FBI, và bối cảnh là thời chiến. Số giấy tờ đó được niêm phong vì lo công nghệ vũ khí rơi vào tay phe Trục.

• "Tài liệu của ông biến mất vĩnh viễn." Không. Kỹ sư John G. Trump của MIT được cử tới xem xét, kết luận các tài liệu "chủ yếu mang tính suy đoán, triết lý và quảng bá", không chứa nguyên lý mới nào khả thi. Đến năm 1952, sau khi tòa án Mỹ công nhận người cháu Sava Kosanović là người thừa kế, khối di sản được chuyển về Belgrade. Bảo tàng Nikola Tesla thành lập ngày 5/12/1952, mở cửa đón khách năm 1955, hiện giữ hơn 160.000 tài liệu gốc. Ai muốn kiểm chứng thì tới đó, không cần tin lời trên mạng.

• "Ông chế tạo được tia tử thần." Không có bằng chứng nào. Cuối đời Tesla công bố ý tưởng một chùm hạt gọi là *teleforce* và chào bán cho vài chính phủ. Nó chưa bao giờ được dựng thành thiết bị, chưa bao giờ được thử nghiệm. Ở tuổi già, Tesla tuyên bố nhiều thứ vượt xa những gì ông chứng minh được — đó là một phần của bi kịch, không phải bằng chứng của âm mưu.

Đọc Tesla thế nào cho tỉnh

Có một nghịch lý dễ chịu: khi bỏ hết huyền thoại đi, Tesla không nhỏ lại. Ông vẫn là người mà nhờ đó điện đi được từ nhà máy tới ổ cắm nhà bạn, và động cơ ông nghĩ ra vẫn quay trong hàng tỷ thiết bị.

Việc gán cho ông đủ thứ phát minh không có thật, ngược lại, làm hỏng chính di sản ấy. Nó biến một kỹ sư có công trình kiểm chứng được thành nhân vật thần thoại — mà nhân vật thần thoại thì không ai học được gì.

Đơn vị đo mật độ từ thông trong hệ SI mang tên tesla, đặt năm 1960. Đó là kiểu vinh danh khó cãi nhất: tên ông nằm trong phương trình, không nằm trong tin đồn.

Còn căn phòng 3327 ở khách sạn New Yorker giờ có một tấm biển tưởng niệm. Người đàn ông thắp sáng thế kỷ 20 đã tắt ở đó, nợ tiền phòng, và không ai ở bên.