Laika: 45 năm Liên Xô giấu sự thật về chú chó vũ trụ

Trong bốn mươi lăm năm, cả thế giới tin rằng chú chó đầu tiên bay quanh Trái Đất đã sống thanh thản nhiều ngày trên quỹ đạo rồi được cho ra đi êm ái bằng một bữa ăn tẩm thuốc. Năm 2002, một nhà khoa học Nga đứng lên hội nghị và nói rằng chuyện đó không đúng.

Tên nó là Laika. Con tàu chở nó lên trời được thiết kế trong chưa đầy bốn tuần, và ngay từ đầu chưa từng có một phương án nào để đưa nó trở về.

Con chó nhặt ngoài đường phố Moskva

Laika không phải chó cưng của ai. Nó là chó hoang, được nhặt trên đường phố Moskva — nặng khoảng năm ký, một con lai giống spitz.

Việc chọn chó hoang là chủ ý, không phải tình cờ. Các nhà khoa học Liên Xô lập luận rằng chó lang thang đã quen chịu đói và chịu rét ngoài đường, nên sẽ chống chọi tốt hơn với những điều kiện khắc nghiệt mà một con chó nhà chưa từng nếm.

Nó từng được gọi bằng vài cái tên khác nhau trước khi định danh: Kudryavka, nghĩa là "Xoăn nhỏ", rồi Zhuchka, rồi Limonchik. Cái tên đọng lại là Laika — theo tên một nhóm giống chó Nga, và cũng gần với chữ "sủa" trong tiếng Nga.

Bốn tuần để làm một con tàu vũ trụ

Sputnik 1 lên quỹ đạo tháng 10 năm 1957 và gây chấn động toàn cầu. Lãnh đạo Liên Xô Nikita Khrushchev lập tức muốn có một cú thứ hai, kịp ngày 7 tháng 11 — kỷ niệm bốn mươi năm Cách mạng Tháng Mười.

Quyết định được đưa ra vào giữa tháng 10. Các kỹ sư có chưa tới bốn tuần để thiết kế và chế tạo Sputnik 2.

Đây là chi tiết quyết định toàn bộ câu chuyện. Không ai giấu giếm rằng đó là chuyến đi một chiều: công nghệ để đưa một vật thể từ quỹ đạo trở về mặt đất còn chưa tồn tại. Kế hoạch ban đầu là con chó sẽ sống chừng một tuần trên quỹ đạo rồi chết khi hết dưỡng khí.

Nói cách khác, cái chết của Laika không phải tai nạn. Nó nằm trong bản thiết kế.

Buổi tối trước chuyến bay

Ba con chó được huấn luyện cho nhiệm vụ này: Albina, Mushka và Laika. Việc tập luyện gồm nhốt trong những chiếc lồng nhỏ dần để quen với khoang tàu chật, quay ly tâm để chịu gia tốc, và nghe tiếng động cơ gầm.

Laika được chọn làm con bay chính khoảng mười ngày trước giờ phóng.

Vladimir Yazdovsky, nhà khoa học phụ trách, trước chuyến bay đã mang Laika về nhà mình cho các con ông chơi cùng. Trong hồi ký, ông giải thích lý do bằng một câu rất ngắn: ông muốn làm điều gì đó tử tế cho nó, vì nó chẳng còn mấy thời gian để sống.

Chuyện xảy ra trên quỹ đạo

Sputnik 2 rời bệ phóng ngày 3 tháng 11 năm 1957. Cảm biến ghi lại nhịp tim Laika tăng vọt trong lúc tên lửa lấy độ cao, lên tới khoảng ba lần mức bình thường, rồi phải mất khá lâu mới hạ xuống — dấu hiệu của một con vật hoảng sợ.

Rồi sự cố xảy ra. Tầng lõi của tên lửa không tách rời khỏi khoang chứa như thiết kế, và một phần lớp cách nhiệt bị bong. Hệ thống điều nhiệt vốn phải giữ khoang trong khoảng 15 đến 30 độ C mất khả năng làm việc. Nhiệt độ bên trong leo lên trên 40 độ.

Laika chết vì quá nóng và kiệt sức, chỉ vài giờ sau khi rời mặt đất, khi con tàu mới đi được vòng thứ tư quanh Trái Đất. Các nguồn ghi con số hơi khác nhau, thường trong khoảng năm đến bảy tiếng.

Con tàu thì cứ thế bay tiếp. Nó hoàn thành khoảng 2.570 vòng quanh Trái Đất trước khi bốc cháy khi trở lại khí quyển ngày 14 tháng 4 năm 1958 — năm tháng sau đó.

Bốn mươi lăm năm một câu chuyện khác

Suốt thời gian ấy, phiên bản chính thức nói điều khác hẳn. Các bản tin nói con chó khỏe mạnh, ăn uống bình thường. Những con số được đưa ra không thống nhất — bốn ngày, sáu ngày, một tuần — nhưng mạch chung luôn là nó sống hết nhiệm vụ rồi được cho đi nhẹ nhàng bằng thức ăn tẩm thuốc.

Câu chuyện đó tồn tại tới tháng 10 năm 2002, khi Dimitri Malashenkov, một trong những người từng làm việc trong chương trình, trình bày tại Hội nghị Không gian Thế giới ở Houston. Ông xác nhận Laika đã chết ngay trong những vòng bay đầu tiên vì nhiệt độ tăng.

Lời giải thích của ông không đổ lỗi cho ai, mà chỉ nêu một thực tế kỹ thuật: với quỹ thời gian eo hẹp đến thế, gần như không thể làm ra một hệ thống điều nhiệt đáng tin cậy.

Trước đó bốn năm, năm 1998, Oleg Gazenko — một trong những nhà khoa học trực tiếp huấn luyện Laika — đã nói ra suy nghĩ của mình tại Moskva. Ông bảo càng nhiều thời gian trôi qua ông càng thấy hối tiếc; rằng lẽ ra họ không nên làm chuyện đó, vì những gì thu được từ chuyến bay không đủ để biện minh cho cái chết của con chó.

Những điều nhiều người kể sai

• Laika không phải sinh vật đầu tiên bay vào vũ trụ. Nó là sinh vật đầu tiên bay *quanh quỹ đạo* Trái Đất. Trước đó đã có nhiều động vật lên tới độ cao vũ trụ bằng tên lửa đạn đạo rồi rơi xuống, trong đó có cả những con chó Liên Xô khác.
• Nó không "hy sinh vì một trục trặc kỹ thuật". Trục trặc chỉ khiến nó chết sớm hơn dự kiến. Ngay cả nếu mọi thứ chạy hoàn hảo, Sputnik 2 vẫn không có cách nào hạ cánh; kế hoạch từ đầu là nó sẽ chết trên quỹ đạo.
• Không có chuyện Laika được cho ra đi êm ái. Đây là chi tiết được nhắc lại nhiều nhất trong sách vở suốt hàng chục năm, và là phần bị bác bỏ rõ ràng nhất sau năm 2002.
• Sputnik 2 không rơi ngay. Con tàu mang thi thể nó bay thêm khoảng năm tháng nữa, và trong thời gian đó người ta ở nhiều nơi trên thế giới vẫn ngước lên nhìn thấy nó lướt qua bầu trời đêm.

Vì sao chuyện của một con chó hoang còn đáng nhớ

Chuyến bay của Laika đã trả lời được một câu hỏi mà trước đó chưa ai biết chắc: một sinh vật có thể sống sót qua giai đoạn phóng và tồn tại trong tình trạng không trọng lượng. Nếu câu trả lời là không, lịch sử ngành vũ trụ đã rẽ theo hướng khác. Chưa đầy bốn năm sau, Yuri Gagarin bay lên và trở về an toàn.

Nhưng di sản còn lại không chỉ là dữ liệu. Phản ứng phẫn nộ của công chúng nhiều nước năm 1957 là một trong những lần đầu tiên câu hỏi về đạo đức trong thí nghiệm động vật được đặt lên bàn ở quy mô toàn cầu.

Tháng 4 năm 2008, một đài tưởng niệm cao chừng hai mét được dựng trước viện nghiên cứu quân y ở Moskva, nơi Laika từng được chuẩn bị cho chuyến bay. Nó tạc hình một quả tên lửa đang biến dần thành một bàn tay xòe ra, và con chó nhỏ đứng trên lòng bàn tay ấy.

Phải mất hơn nửa thế kỷ, và một lời thú nhận muộn màng, người ta mới dựng nó lên.