John Snow: tấm bản đồ chấm đen cứu London năm 1854

Trong mười ngày cuối tháng 8/1854, khu Soho ở London chết hơn năm trăm người. Cả giới y học thời đó tin rằng thủ phạm là không khí hôi thối bốc lên từ cống rãnh. Một bác sĩ gây mê đi ngược lại tất cả, gõ cửa từng nhà, và chỉ tay vào một cái bơm nước.

Tên ông là John Snow. Việc ông làm mùa hè năm ấy về sau được coi là buổi khai sinh của ngành dịch tễ học.

Cái thời người ta sợ mùi hơn sợ nước

Giữa thế kỷ 19, London là một thành phố hai triệu rưỡi dân đổ chất thải thẳng xuống sông Thames — rồi múc nước sông Thames lên uống.

Lý thuyết y học chính thống khi đó gọi là miasma: bệnh dịch lây qua "khí độc", tức thứ hơi hôi bốc lên từ rác rưởi và cống rãnh. Nghe thì phi lý, nhưng nó có sức thuyết phục riêng: khu nào bẩn nhất, hôi nhất thì đúng là chết nhiều nhất. Tương quan có thật, chỉ là nguyên nhân bị chỉ nhầm.

Snow không tin. Ông lập luận rất giản dị: bệnh tả tấn công đường ruột trước tiên, gây tiêu chảy dữ dội đến mất nước mà chết. Nếu độc chất đi vào qua đường thở, tại sao phổi lại không việc gì? Thứ gì đó phải được nuốt vào.

Ông đã viết ý này ra từ năm 1849. Gần như không ai nghe.

Mười ngày ở phố Broad

Dịch bùng ở Soho ngày 31/8/1854. Trong ba ngày đầu đã có hơn một trăm người chết. Tổng cộng khu này mất hơn sáu trăm người.

Snow sống cách đó không xa. Ông làm việc mà thời ấy chưa ai nghĩ tới: đi bộ khắp khu phố, hỏi từng nhà có người chết rằng họ lấy nước ở đâu, rồi chấm từng ca lên bản đồ khu Soho bằng những vạch đen nhỏ.

Bản đồ hiện ra một hình thù rất rõ. Các vạch đen dồn cục quanh một điểm: cái bơm nước công cộng ở phố Broad.

Nhưng bản đồ chỉ cho thấy sự trùng khớp. Muốn chứng minh nhân quả, Snow cần thứ khác — và ông tìm ra nó ở hai chỗ mà bản đồ không có vạch đen nào.

Hai ngoại lệ đắt hơn cả tấm bản đồ

Nhà máy bia không ai chết. Ngay trong vùng dịch có một xưởng bia với khoảng bảy mươi công nhân. Không một người nào mắc bệnh. Lý do: xưởng có giếng riêng, và mỗi công nhân được phát bia uống hằng ngày nên chẳng ai đụng tới nước máy công cộng. Thêm nữa, quy trình nấu bia phải đun sôi.

Ngay giữa ổ dịch, giữa bầu "khí độc" mà thuyết miasma bảo là thủ phạm, bảy mươi người hít thở suốt ngày mà không hề gì — chỉ vì họ không uống thứ nước đó.

Bà goá ở Hampstead thì chết. Bà Susannah Eley từng sống ở phố Broad, chồng bà mở xưởng làm hạt nổ tại đây. Về già bà dọn lên Hampstead, cách Soho khá xa, không khí trong lành. Nhưng bà quá thích vị nước bơm phố Broad, nên sai người nhà mỗi ngày mang một bình lớn nước ấy lên cho bà.

Chuyến nước cuối cùng tới ngày 31/8. Bà uống, và mất ngày 2/9. Người cháu gái tới thăm bà, cũng uống nước đó, cũng chết.

Hai ca này khép chặt lập luận. Ở trong ổ dịch mà không uống nước thì sống; ở cách xa hàng cây số mà uống nước thì chết. Không khí không giải thích được điều đó. Nước thì có.

Cái tã của một đứa trẻ

Nguồn gốc thì tầm thường đến mức đau lòng, và người tìm ra không phải Snow.

Mục sư Henry Whitehead của nhà thờ St Luke ban đầu không tin Snow. Ông đi xác minh để bác bỏ, nhưng càng đi càng thấy dữ kiện ngả về phía Snow. Chính Whitehead lần ra ca đầu tiên: bé Frances Lewis, năm tháng tuổi, sống ở số 40 phố Broad, phát bệnh ngày 24/8 — tức là trước khi dịch bùng.

Mẹ bé giặt tã bẩn của con rồi đổ nước xuống hố phân trước nhà. Hố phân ấy nằm cách giếng của bơm phố Broad chỉ vài bước, và tường gạch của nó đã mục, rò rỉ.

Cả một trận dịch giết hơn sáu trăm người bắt đầu từ chậu nước giặt tã của một bà mẹ.

Những điều nhiều người kể sai

Đây là câu chuyện được kể lại nhiều đến mức phiên bản phổ biến đã lệch khá xa bản gốc.

• "Tháo cần bơm là dịch chấm dứt." Đây là hiểu lầm lớn nhất. Hội đồng giáo xứ St James tháo cần bơm ngày 8/9/1854, nhưng số ca mắc mới đã giảm mạnh từ trước đó. Chính Snow thừa nhận điều này bằng giấy trắng mực đen: số ca đã giảm trước khi ngừng dùng nước, và ông không thể nói được liệu chúng có giảm nhanh hơn mức lý giải bằng việc phần lớn dân cư đã bỏ chạy khỏi khu phố hay không. Người trung thực nhất về giới hạn của bằng chứng, hoá ra, lại chính là Snow.
• "Tấm bản đồ khiến mọi người bừng tỉnh." Không. Bản đồ được vẽ chủ yếu sau khi Snow đã đi hỏi từng nhà và đã kết luận; nó là công cụ trình bày và kiểm chứng, không phải khoảnh khắc loé sáng. Và nó không thuyết phục được giới chức: chỉ ít lâu sau, hội đồng cho lắp cần bơm trở lại. Uỷ ban điều tra chính thức của chính phủ vẫn kết luận nghiêng về thuyết khí độc.
• "Snow chứng minh xong là y học thay đổi." Ông mất ngày 16/6/1858 vì đột quỵ, ở tuổi 45, khi lý thuyết vi trùng còn chưa ra đời — Robert Koch phải hơn hai mươi năm sau mới phân lập được vi khuẩn tả. Cáo phó mà tạp chí y khoa The Lancet dành cho ông dài chưa tới bốn mươi chữ và không nhắc một dòng nào về công trình bệnh tả. Mãi tới năm 2013, chính The Lancet mới đăng một đính chính, nói rằng họ muốn sửa lại ấn tượng cũ sau một thời gian suy nghĩ dài quá mức cần thiết.
• "Vụ phố Broad là công trình lớn nhất của ông." Thực ra không. Nó nổi tiếng nhất vì dễ kể, nhưng công trình đồ sộ hơn nhiều lại ít người nhắc.

Công trình lớn nhất thì ít ai kể

Ở phía nam sông Thames, Snow phát hiện một điều kiện thí nghiệm hiếm có: hai công ty nước cùng cấp cho một vùng, nhiều khi hai nhà cạnh nhau lại dùng hai hãng khác nhau, và người dân phần lớn không biết mình đang dùng hãng nào.

Điểm mấu chốt: công ty Lambeth đã dời điểm lấy nước lên thượng nguồn, phía trên chỗ London đổ cống. Công ty Southwark & Vauxhall thì vẫn lấy nước ở đoạn sông đầy chất thải.

Cùng một thành phố, cùng tầng lớp dân cư, cùng bầu không khí — chỉ khác nguồn nước. Snow lặn lội đi thống kê từng hộ. Trong bảy tuần đầu của dịch năm 1854, ông đếm được 1.263 ca chết trên hơn 40.000 nhà dùng nước Southwark & Vauxhall, tức khoảng 315 ca trên mỗi 10.000 nhà; còn phía Lambeth là 98 ca trên hơn 26.000 nhà, khoảng 37 trên mỗi 10.000.

Chênh nhau khoảng tám, chín lần. Ông gọi đó là "cuộc thí nghiệm lớn". Nó chính là hình mẫu sớm nhất của thứ mà ngày nay ta gọi là nghiên cứu đối chứng — và nó mạnh hơn tấm bản đồ rất nhiều.

Cái hố phân vẫn còn đó

Điều đáng học ở Snow không phải chuyện ông đoán trúng. Là chuyện ông đã đúng bằng cách nào: đi bộ, gõ cửa, đếm, và đặc biệt là săn lùng những ca không khớp với giả thuyết của chính mình. Nhà máy bia và bà goá Hampstead có giá trị hơn hàng trăm ca nằm đúng chỗ dự đoán.

Ông cũng đúng khi chưa biết vì sao mình đúng. Snow không hề nhìn thấy vi khuẩn tả. Ông chỉ chứng minh được đường đi của nó, rồi chết trước khi ai đó chứng minh được nó tồn tại.

Ngày nay tại phố Broadwick, London, có một cái bơm nước phục dựng đặt làm đài kỷ niệm — cố tình không lắp cần bơm. Tấm biển dưới chân nó ghi rằng "tháo cần bơm" đã trở thành một biểu tượng quốc tế của y tế công cộng.

Còn bệnh tả thì chưa đi đâu cả. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính mỗi năm vẫn có hàng triệu ca mắc và hàng chục nghìn người chết vì căn bệnh này, gần như toàn bộ ở những nơi mà nước sạch và cống rãnh vẫn còn là thứ xa xỉ.

Cái hố phân rò rỉ cạnh giếng nước vẫn tồn tại. Chỉ là nó đã dời sang chỗ khác trên bản đồ thế giới.