Semmelweis: bắt rửa tay, tử vong từ 18% xuống 2%

Ở Bệnh viện Đa khoa Vienna giữa thế kỷ 19 có hai khu sản nằm cạnh nhau. Sản phụ vào khu do bác sĩ đỡ chết nhiều gấp vài lần khu do bà đỡ phụ trách. Chính các sản phụ cũng biết điều đó — nhiều người quỳ xuống van xin đừng đẩy họ vào khu bác sĩ.

Tên người phát hiện ra lý do là Ignaz Semmelweis. Ông tìm ra câu trả lời năm 1847, và nó khiến giới y khoa ghét ông đến cuối đời.

Hai cánh cửa, hai số phận

Semmelweis sinh năm 1818 ở Buda, nay là một nửa của Budapest. Tháng 7/1846, ông nhận chức trợ lý cho giáo sư Johann Klein tại Khu Sản số Một của Bệnh viện Đa khoa Vienna.

Bệnh viện có hai khu sản. Từ năm 1840 chúng được chia theo người phụ trách: Khu Một là nơi sinh viên y khoa nam thực tập, Khu Hai dành cho học viên nữ ngành hộ sinh.

Sản phụ nghèo đến sinh được nhận luân phiên theo ngày — hôm nay khu này, mai khu kia. Không ai chọn. Về mặt thiết kế, đó gần như một thí nghiệm ngẫu nhiên, dù chẳng ai cố ý dựng nên nó.

Kết quả thì lệch hẳn. Trong giai đoạn 1841–1846, tỷ lệ tử vong vì sốt hậu sản ở Khu Một trung bình quanh mức 10%, có năm vọt lên gần 16%; Khu Hai thường dưới 4%. Riêng năm 1846, các nghiên cứu về sau ghi nhận khoảng 11,4% ở Khu Một so với khoảng 2,8% ở Khu Hai.

Cùng một bệnh viện. Cùng một thành phố. Cùng những sản phụ như nhau. Khác nhau ở chỗ ai là người thò tay vào.

Người ta đổ tại đủ thứ

Giới y khoa thời đó có sẵn cách giải thích. Họ nói tại "khí độc" bốc lên từ đất — thuyết miasma. Họ nói tại thời tiết, tại chòm sao, tại tình trạng đông đúc.

Có người còn cho rằng tại vị linh mục đi làm lễ xức dầu cho người hấp hối phải băng qua Khu Một, rung chuông leng keng, khiến sản phụ hoảng sợ mà sinh bệnh. Semmelweis thử cho linh mục đi đường vòng và bỏ chuông. Không thay đổi gì.

Ông loại dần từng giả thuyết. Không cái nào giải thích nổi vì sao chỉ có một trong hai khu chết nhiều, trong khi mọi điều kiện còn lại y hệt nhau.

Có một chi tiết còn khó hiểu hơn: sản phụ đẻ rớt dọc đường rồi mới được đưa vào viện lại ít chết hơn hẳn những người sinh trong Khu Một. Nằm ngoài phố mà an toàn hơn nằm trong bệnh viện.

Cái chết của một người bạn

Đầu năm 1847, Jakob Kolletschka — giáo sư y pháp, bạn của Semmelweis — bị một sinh viên vô ý quệt dao mổ vào tay trong lúc đang khám nghiệm tử thi.

Vết thương nhỏ. Kolletschka nhiễm trùng máu và qua đời.

Semmelweis đọc biên bản mổ tử thi bạn mình và sững người. Những tổn thương bên trong cơ thể Kolletschka giống hệt những gì ông vẫn thấy khi mổ các sản phụ chết vì sốt hậu sản. Cùng một bệnh, chỉ khác người mắc: một bên là đàn ông, một bên là phụ nữ mới sinh.

Kolletschka không sinh nở. Thứ duy nhất vào cơ thể ông là đầu mũi dao vừa chạm vào một xác chết. Vậy thì thứ giết các sản phụ cũng phải đi vào cơ thể họ theo cách tương tự.

Và Semmelweis biết rõ ai mang nó vào.

Thứ trên tay các bác sĩ

Đây là chỗ khiến câu chuyện thành cáo trạng nhắm thẳng vào đồng nghiệp ông.

Buổi sáng ở Khu Một bắt đầu bằng phòng mổ tử thi. Sinh viên và bác sĩ mổ xác — thường là xác những sản phụ chết đêm trước — rồi đi thẳng sang phòng đẻ khám cho sản phụ đang sống. Rửa tay qua loa hoặc không rửa. Găng tay cao su chưa ra đời.

Học viên hộ sinh ở Khu Hai không mổ tử thi. Đó là toàn bộ khác biệt.

Thời ấy chưa ai biết vi khuẩn gây bệnh — Pasteur và Lister còn cách đó hàng chục năm. Semmelweis không có từ để gọi thủ phạm, nên ông đặt tên là "hạt tử thi". Ông không biết nó là cái gì, chỉ biết nó bám trên tay và giết người.

Ông cũng biết một dấu hiệu nhận ra nó: mùi. Tay rửa xà phòng thường vẫn giữ mùi phòng xác. Nên khoảng giữa tháng 5/1847, ông đặt một chậu nước vôi clo ở cửa phòng đẻ và ra lệnh cứng: ai vào khám cũng phải chà tay trong đó cho đến khi hết mùi.

Con số sụp thẳng

Tháng 4/1847, tỷ lệ tử vong ở Khu Một là 18,3%.

Lệnh rửa tay có hiệu lực từ giữa tháng 5. Tháng 6, con số xuống 2,2%. Tháng 7 còn 1,2%. Tháng 8 là 1,9%.

Cứ khoảng năm sản phụ vào Khu Một tháng Tư thì gần một người không ra. Ba tháng sau, con số ấy còn khoảng một phần năm mươi. Không thuốc mới, không máy móc mới, không phát hiện sinh học nào — chỉ một chậu nước vôi clo đặt đúng chỗ.

Trong các năm 1847 đến 1849, chênh lệch giữa hai khu về cơ bản biến mất.

Những điều nhiều người kể sai

Đây là câu chuyện bị kể sai nhiều nhất trong lịch sử y học phổ thông:

• "Semmelweis phát minh ra rửa tay." Không. Người ta vẫn rửa tay. Cái ông đưa ra là rửa tay sát khuẩn bắt buộc như một quy trình y tế, bằng dung dịch clo chứ không phải xà phòng, và bắt buộc với chính bác sĩ. Đó mới là phần khó nuốt.
• "Ông bị chê cười vì đi trước thời đại." Chỉ đúng một nửa. Trở ngại lớn là ông không giải thích được vì sao nó hiệu quả — chưa có thuyết vi trùng để dựa vào. Nhưng lý do nặng hơn nằm ở chỗ khác: lý thuyết của ông đồng nghĩa với việc chính bàn tay các bác sĩ đã giết bệnh nhân của họ. Bác sĩ thời đó tự xem mình là quý ông, mà tay quý ông thì không bẩn.
• "Ông bị nhốt vào nhà thương điên vì dám nói sự thật." Đây là chỗ cần thận trọng. Những năm cuối, ông viết hàng loạt thư ngỏ gay gắt gửi các giáo sư sản khoa châu Âu, có lúc gọi thẳng họ là kẻ sát nhân. Đến giữa năm 1865, hành vi của ông thay đổi rõ rệt đến mức người thân lo lắng. Ông bị đưa vào viện tâm thần bằng cách đánh lừa — nhưng chuyện ông có bệnh thật hay không, và bệnh gì, đến nay vẫn chưa ngã ngũ.
• "Ông chết vì bị đánh trong nhà thương điên." Các nguồn không thống nhất. Ông vào viện cuối tháng 7/1865 và mất ngày 13/8/1865, chỉ sau khoảng hai tuần, ở tuổi 47. Ông đã bị nhân viên khống chế bằng vũ lực và trói áo bó, và nhiều tài liệu y khoa cho rằng ông chết vì nhiễm trùng máu từ vết thương phát sinh trong quá trình đó. Một số nhà nghiên cứu nêu các khả năng khác. Điều gần như chắc chắn duy nhất là ông chết vì nhiễm trùng máu — đúng thứ ông đã dành cả đời để ngăn.

Vienna quay lưng, Pest lặng lẽ chứng minh

Giáo sư Klein không chấp nhận lý thuyết ấy và không gia hạn hợp đồng cho ông. Semmelweis rời Vienna, về Pest.

Từ tháng 5/1851, ông làm trưởng khoa sản Bệnh viện Szent Rókus, chức danh danh dự, không lương. Ông áp dụng lại đúng quy trình cũ. Trong giai đoạn 1851–1855, nơi này ghi nhận 8 ca tử vong vì sốt hậu sản trên 933 ca sinh — chưa tới 1%.

Ở Vienna thì ngược lại. Người kế nhiệm không duy trì quy trình, và tỷ lệ tử vong leo trở lại.

Năm 1861, Semmelweis xuất bản cuốn sách trình bày toàn bộ lập luận và số liệu của mình về nguyên nhân và cách phòng sốt hậu sản. Sách bị phớt lờ hoặc chê bai. Ông càng cay đắng, thư từ càng gay gắt, và giới y khoa càng có cớ để gạt ông sang bên như một người mất thăng bằng.

"Phản xạ Semmelweis" và chuyện chưa cũ

Ông mất năm 1865. Chỉ vài năm sau, Louis Pasteur đưa ra thuyết vi trùng và Joseph Lister áp dụng sát khuẩn trong phẫu thuật. Cả thế giới y khoa chấp nhận đúng nguyên tắc mà Semmelweis đã chết vì bảo vệ — chỉ là lần này nó đến kèm lời giải thích.

Ngày nay tên ông thành một thuật ngữ: phản xạ Semmelweis — thói quen gạt phắt một bằng chứng mới chỉ vì nó ngược với niềm tin đang thịnh hành, thay vì kiểm tra xem nó đúng hay sai.

Phần chua chát nhất không nằm ở chuyện ông bị đối xử ra sao. Nó nằm ở chỗ: bằng chứng đã có sẵn, rõ ràng, đo được, in thành bảng số theo từng tháng — và vẫn không đủ. Con người không bác bỏ dữ liệu bằng dữ liệu tốt hơn. Họ bác bỏ nó vì thứ nó buộc họ phải thừa nhận về chính mình.

Rửa tay giờ là điều hiển nhiên đến mức không ai bàn. Nhưng nó chỉ hiển nhiên vì đã có người trả giá bằng cả sự nghiệp và cuộc đời để đặt cái chậu ấy ở cửa phòng đẻ.