Clever Hans: con ngựa làm toán đúng 89% và cú lừa

Một hội đồng mười ba người — có bác sĩ thú y, sĩ quan kỵ binh, giám đốc vườn thú Berlin và cả một nhà tâm lý học hàng đầu nước Đức — ngồi xem con ngựa làm toán, rồi ký tên xác nhận: không có gian lận nào ở đây. Họ nói đúng. Không ai gian lận cả. Nhưng con ngựa cũng không hề biết làm toán.

Nó tên là Hans. Người Đức gọi nó là Kluger Hans — Hans Thông Minh.

Ông giáo dạy toán và con ngựa của mình

Chủ của Hans là Wilhelm von Osten, một thầy giáo dạy toán ở Berlin. Ông là kiểu người thời ấy không hiếm: tin rằng động vật thông minh hơn nhiều so với những gì con người thừa nhận, và chỉ cần dạy đủ kiên nhẫn thì chúng sẽ chứng minh được điều đó.

Ông dạy Hans như dạy một đứa trẻ vào lớp một. Bảng đen, những con số, hàng năm trời.

Và Hans học được. Người ta hỏi "bốn cộng ba là mấy", con ngựa gõ móng trước xuống nền bảy cái rồi dừng. Nó cộng, trừ, nhân, chia. Nó làm được cả phân số. Nó xem giờ trên đồng hồ, nó nhớ ngày trong lịch, nó phân biệt các nốt nhạc. Muốn nó đánh vần thì quy ước một cái gõ là chữ "a", hai cái là chữ "b" — và Hans đánh vần được tiếng Đức.

Có một chi tiết rất quan trọng để hiểu con người von Osten: ông không bán vé. Ông đưa Hans đi khắp nước Đức biểu diễn miễn phí, ai muốn xem thì đến. Ông không kiếm một xu nào từ con ngựa của mình. Năm 1904, báo *New York Times* đưa tin về Hans, và con ngựa thành hiện tượng toàn châu Âu.

Hội đồng mười ba người và kết luận đúng nhưng chưa đủ

Tháng 9/1904, nhà triết học kiêm tâm lý học Carl Stumpf lập một hội đồng để làm rõ chuyện này. Mười ba người, đủ ngành nghề: bác sĩ thú y, một ông bầu gánh xiếc, một sĩ quan kỵ binh, mấy thầy giáo, và giám đốc vườn thú Berlin.

Họ soi rất kỹ. Họ tìm dây, tìm còi, tìm ám hiệu, tìm bất cứ mánh khoé nào của một tay lừa đảo chuyên nghiệp. Họ không tìm thấy gì.

Kết luận của hội đồng: không có trò lừa nào ở đây.

Câu trả lời ấy hoàn toàn chính xác — và cũng hoàn toàn lạc đề. Vì họ đi tìm kẻ gian, trong khi thứ cần tìm lại không phải một kẻ gian.

Chàng trai trẻ đặt câu hỏi khác

Stumpf giao vụ này cho học trò của mình, Oskar Pfungst. Pfungst không hỏi "ai đang lừa ai". Anh hỏi một câu khác hẳn, và đó là chỗ câu chuyện trở nên hay: trong điều kiện nào thì Hans trả lời đúng, và trong điều kiện nào thì nó sai?

Anh tách rời từng yếu tố ra, mỗi lần chỉ đổi một thứ.

Đầu tiên, anh bỏ khán giả đi. Hans vẫn đúng. Vậy không phải đám đông ra hiệu.

Anh thay von Osten bằng người lạ hoàn toàn. Hans vẫn đúng. Vậy không phải riêng ông chủ ra hiệu — nếu von Osten có mánh, mánh đó không thể theo người lạ vào phòng được.

Rồi Pfungst làm hai phép thử quyết định, và đây là phần thiên tài của toàn bộ câu chuyện.

Phép thử thứ nhất: hỏi bằng người không biết đáp án. Người đứng hỏi Hans được cho một câu hỏi mà chính họ cũng không biết kết quả. Nếu Hans thật sự tính toán, việc người hỏi biết hay không biết đáp án chẳng liên quan gì — cũng như bạn giải một bài toán thì đâu cần người ra đề đã có sẵn lời giải trong đầu.

Hans trượt sạch. Không câu nào đúng.

Phép thử thứ hai: che mắt ngựa. Vẫn câu hỏi ấy, vẫn người hỏi biết đáp án, chỉ chặn không cho Hans nhìn thấy người hỏi.

Con số nói hết mọi chuyện: khi nhìn được người hỏi, Hans đúng 50 trên 56 lần — 89%. Khi không nhìn được, nó đúng 2 trên 35 lần — 6%.

Hans không cần biết toán. Nó chỉ cần nhìn thấy một người biết toán.

Cái gật đầu mà không ai biết mình đang làm

Pfungst còn phải trả lời câu hỏi cuối: người ta ra hiệu bằng cách nào, khi chính họ thề rằng mình không ra hiệu gì cả?

Anh ngồi quan sát người hỏi thay vì quan sát con ngựa. Và anh thấy.

Khi đặt câu hỏi xong, người ta hơi cúi đầu về phía trước — theo bản năng, để nhìn cái móng ngựa sắp gõ. Hans coi đó là hiệu lệnh bắt đầu. Rồi khi số nhịp gõ tiến đến đáp án đúng, cơ thể người hỏi buông lỏng ra: đầu nhích lên, vai giãn, lông mày động đậy, hơi thở đổi nhịp. Đó là cái nhẹ nhõm rất người của khoảnh khắc "sắp xong rồi". Hans coi đó là hiệu lệnh dừng.

Pfungst ghi lại một quan sát gọn đến lạnh người: nếu người hỏi giữ nguyên tư thế thẳng lưng không nhúc nhích, Hans sẽ gõ mãi không thôi.

Những cử động ấy nhỏ tới mức người tạo ra chúng không hề hay biết. Pfungst tự thử trên chính mình: anh đóng vai "con ngựa", để người khác đứng hỏi, và anh cũng đọc được tín hiệu của họ. Ngay cả khi đã biết tỏng cơ chế, người hỏi vẫn không nhịn được việc phát tín hiệu.

Nói cách khác, Hans có tài thật. Chỉ là tài của nó nằm ở chỗ khác hẳn với thứ mọi người tưởng: nó là một chuyên gia đọc ngôn ngữ cơ thể người, giỏi hơn bất kỳ ai trong hội đồng mười ba người kia.

Những điều nhiều người kể sai

• "Von Osten là kẻ lừa đảo." Sai, và đây là chỗ bất công nhất của câu chuyện. Không có bằng chứng nào cho thấy ông cố ý lừa ai. Ông không thu tiền, ông mời cả hội đồng khoa học đến kiểm tra, ông hợp tác trong giai đoạn đầu. Chính ông cũng bị con ngựa của mình "đánh lừa" — bởi ông cũng ra tín hiệu mà không biết. Pfungst mô tả ông là người dạy dỗ khéo léo nhưng không có chút khái niệm nào về phương pháp khoa học. Ông tin thật, tin đến cuối đời.
• "Hội đồng khoa học đã kết luận sai." Không hẳn. Họ được hỏi "có gian lận không" và họ trả lời đúng: không có. Bài học không phải là các chuyên gia ngu dốt, mà là một câu hỏi đặt sai thì kiểm tra kỹ đến mấy cũng ra kết quả vô dụng.
• "Hans chỉ là con ngựa ngốc bị huấn luyện máy móc." Ngược lại. Việc nhận ra và phản ứng chính xác với những thay đổi tư thế cỡ vài milimét ở người lạ, trong phòng lạ, là một năng lực quan sát phi thường. Người ta đã đánh giá thấp con ngựa này ở đúng cái nó giỏi.
• "Pfungst đã chứng minh con vật không thông minh." Không. Anh chỉ chứng minh một phương pháp kiểm tra cụ thể là vô giá trị. Nghiên cứu nhận thức động vật ngày nay vẫn tiếp diễn, chỉ là với hàng rào kiểm soát chặt hơn nhiều — di sản do chính vụ này để lại.

Kết cục buồn của cả hai

Von Osten không chấp nhận kết quả. Ông cắt đứt với Pfungst, tiếp tục biểu diễn với Hans, và mất năm 1909, vẫn tin rằng con ngựa của mình biết suy nghĩ.

Số phận Hans thì mờ dần trong sương mù chiến tranh. Nó bị trưng dụng làm ngựa quân đội trong Thế chiến thứ nhất; các ghi chép để lại cho rằng nó chết khoảng năm 1916, hoặc ngã trận, hoặc bị lính đói làm thịt. Không ai biết chắc. Con vật nổi tiếng nhất châu Âu biến mất không để lại một ngôi mộ.

Vì sao cả thế giới vẫn đang đề phòng con ngựa này

Điều còn lại sau hơn một thế kỷ không phải con ngựa, mà là một công cụ tư duy mang tên "hiệu ứng Clever Hans": khi người đo kết quả đã biết trước câu trả lời mong muốn, họ sẽ vô thức rò rỉ nó ra — và đối tượng được đo sẽ phản chiếu lại đúng cái kỳ vọng ấy.

Nghe trừu tượng, nhưng nó chi phối những thứ rất cụ thể quanh ta.

Trong y khoa. Đây chính là lý do thuốc phải thử theo kiểu mù đôi: cả bệnh nhân lẫn bác sĩ đánh giá đều không được biết ai uống thuốc thật, ai uống viên giả. Không phải vì nghi bác sĩ gian dối, mà vì bác sĩ cũng là người — và con người rò rỉ kỳ vọng của mình qua giọng nói, ánh mắt, cách hỏi han. Mỗi lần bạn uống một viên thuốc đã được cấp phép, bạn đang hưởng lợi từ bài học rút ra ở chuồng ngựa Berlin.

Trong nghiệp vụ chó nghiệp vụ. Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên tạp chí *Animal Cognition* đã cho 18 đội chó nghiệp vụ tìm ma tuý và thuốc nổ vào các phòng hoàn toàn không có chất cấm nào. Người dẫn chó được nói bóng gió rằng có. Kết quả: các đội báo "phát hiện" hơn 200 lần — tất cả đều sai, và sai nhiều nhất ở đúng những chỗ người dẫn chó tin là có hàng. Con chó ngửi mùi, nhưng nó cũng đọc người cầm dây.

Và trong cách chúng ta đánh giá trí tuệ nhân tạo. Đây là chỗ câu chuyện trở nên rất thời sự. Giới nghiên cứu máy học mượn thẳng cái tên "Clever Hans effect" để gọi hiện tượng: một mô hình đạt điểm cao chót vót trên bài kiểm tra không phải vì nó hiểu vấn đề, mà vì nó tìm ra một mối tương quan vụn vặt trong dữ liệu để bám vào. Mô hình chẩn đoán ảnh y tế có thể học nhận diện... cái thước đo bác sĩ đặt cạnh khối u, chứ không phải khối u. Trên bàn thi nó xuất sắc; ra đời thật nó gãy.

Nói cách khác, cứ mỗi lần có ai công bố một cỗ máy "biết suy nghĩ", câu hỏi đầu tiên mà người tỉnh táo phải hỏi vẫn là câu Pfungst đã hỏi năm 1907: *đưa nó một bài mà người ra đề cũng không biết đáp án, rồi che mắt nó đi — xem còn lại gì.*

Con ngựa đã chết hơn trăm năm. Câu hỏi của nó thì chưa bao giờ hết việc.