Cher Ami: bồ câu bay 27km với 1 chân bị đạn tiện đứt

Con chim bay về tới chuồng với một chân bị đứt lìa, ống thư còn lủng lẳng trên mẩu gân, một viên đạn xuyên qua ngực. Nó bay mười bảy dặm trong hai mươi lăm phút. Chỉ có điều: khi nó hạ cánh, pháo đã ngừng bắn được khoảng năm phút rồi.

Tên nó là Cher Ami — tiếng Pháp nghĩa là "Bạn thân mến". Và câu chuyện thật về nó hay hơn nhiều so với huyền thoại người ta vẫn kể.

Vì sao năm 1918 người ta tin con chim hơn cái radio

Nghe thì ngược đời: giữa cuộc chiến hiện đại đầu tiên của loài người, quân đội lại đặt cược tính mạng cả một tiểu đoàn vào một con bồ câu. Nhưng thời điểm đó, đấy là lựa chọn tỉnh táo.

Điện thoại dã chiến phải kéo dây. Dây nằm trên mặt đất, và mặt đất thì đang bị pháo cày. Đứt dây là câm.

Radio năm 1918 thì cồng kềnh, ngốn pin, tín hiệu yếu — và tệ nhất là đối phương nghe được. Phát đi một bức điện là tự khai vị trí của mình.

Người đưa tin bằng chân phải băng qua vùng đất trống dưới hoả lực; tỷ lệ sống rất thấp.

Bồ câu đưa thư thì khác hẳn. Nó không cần dây, không cần pin, không phát ra tín hiệu để ai dò. Nó bay cao và nhanh hơn tầm với của súng bộ binh. Và nó có một thứ công nghệ mà loài người đến giờ vẫn chưa hiểu hết: khả năng định hướng về đúng cái chuồng nuôi nó, từ cách xa hàng chục cây số, ở nơi hoàn toàn xa lạ. Bồ câu chỉ bay được một chiều duy nhất — về nhà. Nên quân đội đem chuồng theo, lập thành "chuồng cơ động", và mỗi con chim là một lá thư chỉ gửi được đúng một lần.

Cher Ami là chim Anh, nở ở hạt Norfolk năm 1918, nằm trong lô 600 con bồ câu Anh tặng cho Quân đoàn Thông tin Hoa Kỳ. Nó sang Pháp tháng 5/1918 và được biên chế về Chuồng cơ động số 11, phục vụ Sư đoàn Bộ binh 77.

Cái hố dưới sườn đồi Charlevaux

Ngày 2/10/1918, trong chiến dịch rừng Argonne, khoảng 554 lính Mỹ dưới quyền Thiếu tá Charles Whittlesey tiến sâu hơn dự kiến và bị cắt rời khỏi đội hình. Họ mắc kẹt trong một khe núi ở Charlevaux, quân Đức vây bốn phía. Báo chí gọi họ là "Tiểu đoàn Mất tích" — thực ra họ không hề mất tích, chính họ biết rõ mình ở đâu; vấn đề là những người bên ngoài thì không.

Hết lương. Gần hết thuốc men. Nước phải bò xuống suối lấy dưới hoả lực bắn tỉa. Họ mang theo tám con bồ câu, và cứ lần lượt thả đi.

Chiều 4/10, tai hoạ đổi chiều. Pháo binh Mỹ, tính nhầm toạ độ, bắt đầu dội đạn xuống chính quân mình. Whittlesey viết mẩu giấy cuối cùng, nội dung được ghi lại là:

"Chúng tôi đang ở dọc con đường song song 276.4. Pháo của chính chúng ta đang dội thẳng xuống đầu chúng tôi."

Người ta kể rằng dòng cuối ông viết thêm: *vì Chúa, hãy dừng lại.*

Con chim cuối cùng được thả. Nó bay 17 dặm — khoảng 27 km — về chuồng ở Rampont trong 25 phút, mang trên mình những vết thương của chuyến bay đó.

Những điều nhiều người kể sai

Đây là phần đáng nói nhất, vì gần như mọi chi tiết ai cũng thuộc lòng đều đã bị thêm thắt qua một thế kỷ kể lại. Sử gia Frank A. Blazich Jr., người phụ trách mảng lịch sử quân sự hiện đại tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ, đã lần lại hồ sơ gốc và chỉ ra:

• "Con chim đến nơi và pháo lập tức ngừng bắn." Không khớp thời gian. Theo đối chiếu của bảo tàng, đợt pháo kích đã chấm dứt khoảng năm phút trước khi Cher Ami về tới chuồng. Bức thư đến sau khi việc cần làm đã được làm xong.
• "Nó bị mù một mắt." Chi tiết này không có trong hồ sơ. Ảnh chụp con chim tháng 4/1919 — tức sau trận đánh nửa năm — không cho thấy tổn thương ở mắt. Vết thương được ghi nhận chính thức là mất một chân và một vết xuyên ngực.
• "Chắc chắn Cher Ami là con mang bức thư ấy." Đây mới là cú lật lớn nhất. Blazich kết luận không có bằng chứng dứt khoát nào nối con chim này với bức thư của Whittlesey. Hồ sơ quân đội tháng 2/1919 ghi công Cher Ami là đã "chuyển 12 bức thư quan trọng từ mặt trận Verdun về chuồng Rampont" — và bản in đầu tiên nhắc tên nó cũng chỉ nói về 12 bức thư ấy, không hề nhắc đến Tiểu đoàn Mất tích. Mối liên hệ với Whittlesey được gắn vào sau, khi đàn "chim anh hùng" hồi hương tháng 4/1919, trong lúc Quân đoàn Thông tin đang cần một câu chuyện đẹp để quảng bá cho binh chủng bồ câu của mình.
• "Cher Ami là chim mái." Hồ sơ Quân đoàn Thông tin ghi rõ đây là một con mái ("Black Check Hen"), trong khi Bảo tàng Smithsonian suốt trăm năm vẫn trưng bày nó như chim trống. Năm 2021, hai nhà khoa học của Smithsonian lấy mẫu mô từ mỏm chân cụt và đệm ngón chân còn lại để phân tích ADN. Kết quả: Cher Ami là chim trống. Bảo tàng đúng, hồ sơ chiến trường sai.
• "Con chim cứu cả tiểu đoàn." Không có bức thư nào tự phá được vòng vây. Tiểu đoàn cầm cự thêm nhiều ngày nữa và chỉ thoát ra khi các đơn vị bạn của Sư đoàn 77 đánh thông được tuyến. Trong khoảng 554 người vào rừng, chỉ 194 người tự đi ra được khi cuộc giải vây kết thúc.

Vậy thì phần nào là thật

Gần như toàn bộ phần đắt giá.

Có một con bồ câu tên Cher Ami thật. Nó bay 12 chuyến thư ở mặt trận Verdun, con số này nằm trong hồ sơ quân đội chứ không phải truyền miệng. Và nó thật sự trở về chuồng trong tình trạng khiến người ta không tin nổi.

Báo cáo của Đại uý C. C. Hungerford thuộc Quân đoàn Thông tin viết một câu rất thẳng thắn, đáng để đọc kỹ: dù Cher Ami có mang bức thư nổi tiếng kia hay không, hồ sơ cho thấy nó đã về chuồng với ống thư còn treo trên dây chằng của cái chân đã bị đạn tiện đứt, và bị bắn xuyên ngực.

Một sĩ quan quân đội, ngay từ năm 1919, đã cẩn thận tách bạch chuyện "có thể chưa chắc" với chuyện "chắc chắn có". Chính sự cẩn trọng ấy về sau bị các thế hệ kể chuyện làm ngơ.

Cher Ami được nước Pháp trao Croix de Guerre — Chữ thập Chiến công. Các bác sĩ thú y của quân đội cứu sống nó, thậm chí đẽo cho nó một cái chân gỗ. Nó được đưa về Mỹ như một người hùng.

Nó chết vì những vết thương cũ

Cher Ami qua đời ngày 13/6/1919 tại Fort Monmouth, bang New Jersey, vì di chứng các vết thương chiến tranh. Nó sống thêm được tám tháng sau trận Argonne.

Quân đoàn Thông tin trao xác nó cho Viện Smithsonian. Nhà tiêu bản học Nelson R. Wood xử lý, và con chim được đặt vào tủ kính.

Hơn một trăm năm sau, nó vẫn ở đó — tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ ở Washington, thường được trưng bày cạnh Trung sĩ Stubby, con chó nổi tiếng nhất của Thế chiến thứ nhất. Hàng triệu người đã đi qua và dừng lại trước cái tủ kính ấy.

Vì sao câu chuyện đã sửa lại vẫn đáng kể

Sẽ dễ hiểu nếu ai đó thấy hụt hẫng: hoá ra con chim không cứu ai, có khi còn không mang bức thư ấy, và đến giới tính của nó người ta cũng ghi nhầm suốt một thế kỷ.

Nhưng nhìn kỹ thì đây mới là câu chuyện đáng giá hơn.

Nó cho thấy huyền thoại được sinh ra như thế nào — không phải bằng một lời nói dối lớn, mà bằng vô số lần kể lại, mỗi lần thêm một chi tiết cho tròn vành rõ chữ. Cái chân mất là thật, nên thêm con mắt mù cho bi tráng. Bức thư có thật, nên gán luôn cho con chim nổi tiếng nhất. Pháo có ngừng, nên rút ngắn năm phút ấy đi cho khớp. Không ai cố ý bịa. Ai cũng chỉ muốn câu chuyện hay hơn một chút.

Và nó cho thấy một bảo tàng tử tế làm gì với hiện vật quý nhất của mình: không bảo vệ huyền thoại, mà lấy mẫu ADN từ cái chân cụt để kiểm tra lại chính điều mình đã viết trên tấm biển suốt trăm năm.

Sự thật còn lại vẫn đủ nặng. Một con chim nhỏ bay xuyên qua vùng trời đầy đạn, mất một chân, thủng ngực, và vẫn về đến đúng cái chuồng của mình. Nó không cần được thổi phồng thêm gì nữa.