Bị Khinh 'Gái Bỏ Chồng Bán Xôi Thì Dạy Con Nên Người Sao Nổi', Đến Ngày Lễ Tốt Nghiệp Cả Hội Trường Lặng Đi

Chương 1: Gánh xôi đầu ngõ

Bốn giờ sáng, tôi dậy trước cả tiếng gà của bà Tư đầu ngõ. Bếp than tổ ong đỏ lom đom trong góc, nồi xôi bốc hơi trắng cả gian bếp chật chội. Tôi đã làm việc này chín năm rồi, tay quen đến mức nhắm mắt cũng đong đủ gạo, đủ đỗ. Cái đồng hồ báo thức trên tường tôi gần như không cần đến, vì cơ thể tôi đã trở thành cái đồng hồ chính xác nhất.

Tôi ngâm gạo nếp từ tối hôm trước, đãi sạch, để ráo. Đỗ xanh cà vỏ, hấp riêng, giã nhuyễn nắm thành từng nắm tròn. Gấc thì tôi chọn quả chín đỏ au, bổ ra lấy phần thịt trộn với gạo cho lên màu. Mỗi công đoạn đều có cái nhịp của nó, và tôi thuộc cái nhịp ấy như thuộc lòng bàn tay mình.

Con trai tôi, thằng Minh, ngủ trên cái phản kê sát tường. Mười lăm tuổi, chân nó đã dài quá cái phản, phải co lại mới nằm vừa. Tôi kéo tấm chăn mỏng đắp lại phần bụng cho nó, rồi rón rén ra cửa. Trời còn tối đen, đèn đường vàng vọt hắt xuống mặt ngõ ẩm ướt sương đêm.

Gánh xôi của tôi đặt cố định ở góc ngã ba, cạnh cột điện già. Một cái bàn nhựa thấp, hai chồng lá chuối rửa sạch, thùng xôi ủ trong bao tải để giữ nóng. Bên cạnh là hũ hành phi, hũ vừng, hũ ruốc, hũ muối vừng, xếp thành hàng ngay ngắn. Cái gánh này gọn gàng đến mức nhiều người bảo trông nó sạch sẽ hơn cả mấy hàng ăn có mái che.

Khách của tôi là công nhân đi ca sớm, mấy bác xe ôm, học sinh cấp ba, cô lao công quét đường. Họ gọi tôi là "cô Xôi", chẳng mấy ai buồn hỏi tên thật của tôi. Với họ, tôi là một phần của cái ngã ba này, giống như cột điện, giống như cái biển báo đã hoen gỉ. Có mặt ở đó mỗi sáng, và người ta mặc nhiên rằng tôi sẽ luôn ở đó.

Tên tôi là Hạnh. Cái tên mẹ tôi đặt, nghe nói là mong tôi có một đời hạnh phúc. Đời tôi thì chưa thấy hạnh phúc đâu, chỉ thấy toàn xôi với than với những buổi sáng chưa kịp sáng. Nhưng tôi không than. Than thì được gì.

Bảy giờ, ngõ bắt đầu đông. Bà Loan bán tạp hóa đối diện kéo cửa cuốn loảng xoảng, cái âm thanh quen thuộc mở màn cho một ngày. Bà ấy nhìn sang gánh tôi, chép miệng một cái rất khẽ. Tôi biết tỏng cái chép miệng đó nghĩa là gì, nghe quen chín năm rồi.

"Đấy, con gái nhà ai mà bỏ chồng, ôm con về, giờ ngồi vỉa hè." Bà Loan nói với người khách đang chọn gói mì tôm, giọng vừa đủ lớn để tôi nghe. "Có ăn có học đàng hoàng mà không biết giữ lấy chồng. Sướng không biết hưởng."

Tôi gói gói xôi xéo cho ông xe ôm, rắc thêm nhúm hành phi vàng ruộm. Tay tôi không run, không nhanh hơn, cũng không chậm hơn. Chín năm đủ để một người đàn bà học cách để lời nói của người khác trượt qua tai, như nước mưa trượt qua tàu lá chuối. Nghe thì có nghe, nhưng nó không đọng lại, không thấm vào trong.

Ông xe ôm tên Ba, khách ruột của tôi từ những ngày đầu. Ông đưa tôi tờ mười nghìn đã cũ mèm, khoát tay không lấy tiền thừa. "Kệ người ta, cô Hạnh." Ông nói nhỏ, chỉ đủ hai người nghe. "Xôi cô ngon nhất khu này, ai ăn rồi cũng biết."

Tôi còn nhớ những ngày đầu mới ra ngã ba này bán, tay tôi run đến mức đong xôi cứ bị rơi vãi. Ông Ba khi ấy là người khách đầu tiên dừng xe lại. Ông ăn gói xôi, gật gù khen ngon, rồi hôm sau lại đến, dẫn theo mấy ông bạn xe ôm cùng bến. Nhờ có ông mà gánh xôi của tôi mới bén rễ được ở cái góc này, nếu không chắc tôi đã bỏ cuộc từ tháng đầu tiên.

Tôi cảm ơn ông bằng một cái gật đầu. Ông Ba là một trong số ít người ở ngõ gọi đúng tên tôi. Ông cũng góa vợ, một mình nuôi hai đứa cháu mồ côi cả cha lẫn mẹ. Chắc ông hiểu cái cảnh một người phải gánh cả một cái nhà trên vai, nên ông không bao giờ nhìn tôi bằng con mắt như bà Loan.

Chuyện tôi bỏ chồng, cả ngõ ai cũng có một dị bản riêng để kể. Người bảo tôi lăng loàn, có bồ. Người bảo tôi tham, chê chồng nghèo không lo được. Người lại bảo tôi đanh đá, không biết nhường nhịn nên tan cửa nát nhà. Chẳng ai biết đêm cuối cùng ở nhà đó, tôi ôm thằng Minh mới sáu tuổi chạy ra khỏi cửa, với một cánh tay bầm tím và một bên má sưng vù.

Tôi chưa từng kể chuyện đó cho ai. Kể ra thì được gì đâu. Người ta thích nghe cái phiên bản khiến tôi xấu xa hơn, vì nó dễ chịu hơn cho họ, dễ hiểu hơn cho họ. Một người đàn bà tự bỏ đi thì đáng khinh, còn một người đàn bà bị đánh phải chạy trốn thì lại khiến người ta phải áy náy, phải suy nghĩ. Mà người ta thì không thích phải suy nghĩ.

Nhà chồng cũ ở cách đây ba con phố, một căn nhà mặt tiền khang trang. Thỉnh thoảng mẹ chồng cũ, bà Kim, đi chợ ngang qua ngã ba của tôi. Bà không bao giờ nhìn thẳng vào tôi, nhưng bà nói to với người đi cùng, cái kiểu nói cố ý để tôi phải nghe cho bằng được. "Ngữ ấy thì con cái nên người sao được. Rồi xem, lêu lổng hư hỏng cho mà xem, không chóng thì chầy."

Hôm ấy tôi đang cân xôi cho một tốp học sinh mặc đồng phục. Tôi làm ngơ, cúi xuống đếm tiền lẻ trả lại cho đứa bé đứng đầu. Nhưng tay tôi hơi mạnh hơn bình thường, cái nắp thùng xôi đóng lại đánh cạch một tiếng. Đứa bé giật mình nhìn tôi, tôi vội mỉm cười với nó, đưa gói xôi bằng cả hai tay.

Bà Kim từng là mẹ chồng tôi trong bảy năm. Bảy năm đó tôi hầu hạ nhà chồng không thiếu một việc gì, từ cơm nước, giặt giũ đến chăm chồng ốm, chăm bố chồng nằm liệt giường. Vậy mà đến khi con trai bà đánh tôi thâm tím mặt mày, bà chỉ đứng nhìn, bảo rằng đàn ông nóng tính là chuyện thường, đàn bà phải biết nhịn. Đêm tôi bế con bỏ đi, bà không giữ, cũng không một lời hỏi han, chỉ đóng sập cánh cửa lại sau lưng tôi.

Tôi không trách bà nữa. Trách móc là thứ xa xỉ với một người mỗi ngày phải lo bán cho hết nồi xôi. Nhưng những lời bà nói vẫn cứ theo tôi, như cái bóng đổ dài dưới ánh đèn đường mỗi tối dọn hàng. Tôi học cách sống chung với cái bóng ấy, không xua đuổi, cũng không để nó nuốt lấy mình.

Thằng Minh, những năm đầu tiên đi học, hay khóc vì bị bạn bè trêu chọc là "thằng bán xôi". Có hôm nó về, quần áo lấm lem, mắt đỏ hoe, mà không chịu nói vì sao. Tôi gặng mãi nó mới kể, rồi nó hỏi tôi một câu làm tôi nghẹn. "Sao mẹ không đi làm việc khác cho con đỡ xấu hổ?"

Tôi không trả lời được câu đó. Tôi chỉ ôm nó vào lòng, xoa cái lưng gầy của nó. Đêm ấy tôi nằm thức, nghĩ mãi. Sáng hôm sau tôi vẫn dậy nhóm bếp, vì ngoài gánh xôi này ra, tôi không biết làm gì để nuôi con.

Sau này nó không khóc nữa. Nó lì ra, và nó học. Tôi không hiểu nổi con mình nghĩ gì trong cái đầu bướng bỉnh ấy, chỉ thấy đèn phòng nó khuya nào cũng sáng đến tận một, hai giờ đêm. Có lần tôi bảo nó tắt đèn ngủ đi, mai còn đi học sớm, kẻo hại mắt.

Nó ngẩng lên, mắt đỏ ké vì thiếu ngủ, nói một câu tôi nhớ mãi đến tận bây giờ. "Mẹ ngủ đi. Con làm nốt bài này." Rồi nó cúi xuống, viết tiếp, chữ nghiêng nghiêng dưới ánh đèn bàn cũ đã lung lay chân. Tôi đứng ở cửa nhìn cái lưng gầy của con một lúc, rồi lặng lẽ đi ra.

Tôi không giỏi nói lời yêu thương với con. Nhà tôi nghèo chữ, cha mẹ tôi cũng chưa từng nói yêu tôi bao giờ, chỉ có cơm ăn áo mặc là cách họ thương. Tôi cũng vậy. Tôi chỉ biết mỗi sáng để riêng cho con phần xôi gấc đỗ xanh, thứ nó thích nhất từ bé, gói kỹ trong lá chuối, đặt ngay ngắn lên bàn học của nó trước khi ra gánh hàng.

Cuối năm lớp chín, Minh đỗ vào trường chuyên của tỉnh. Trường ở xa, cách nhà gần bảy chục cây số, phải trọ học. Cả ngõ không ai tin nổi thằng con nhà bán xôi lại thi đỗ trường chuyên. Bà Loan còn bĩu môi, bảo chắc trường vơ vét cho đủ chỉ tiêu tuyển sinh. Tôi nghe, vẫn không cãi lại một lời.

Nhưng tối đó, dọn hàng xong, tôi ngồi thật lâu bên gánh xôi đã nguội lạnh. Đèn đường vẫn vàng vọt như mọi hôm, mấy con thiêu thân bay quanh bóng đèn. Tôi lấy trong túi áo ra tờ giấy báo nhập học của con, vuốt cho phẳng phiu, đọc đi đọc lại cái tên trường in đậm ở phía trên. Rồi tôi gấp lại thật cẩn thận, cất vào chỗ sâu nhất trong túi.

Ngày mai tôi phải tính toán làm sao kiếm thêm tiền trọ, tiền sách vở cho con. Một gánh xôi, liệu có gánh nổi một tương lai xa như thế không, thật lòng tôi cũng chẳng dám chắc. Tôi nhẩm tính trong đầu, mỗi ngày lãi được bao nhiêu, một tháng gom góp được bao nhiêu, có đủ không. Con số cứ chạy loanh quanh trong đầu tôi đến tận khuya.

Đêm đó, trước khi vào ngủ, tôi ghé nhìn con một lúc. Nó nằm co trên cái phản chật, tay vẫn còn kẹp cuốn sách giáo khoa đã gập trang. Tôi rút cuốn sách ra khỏi tay nó, gấp lại, đặt lên bàn học. Rồi tôi kéo chăn đắp cho nó, y như đã làm mỗi đêm suốt mười lăm năm.

Tôi chỉ biết một điều chắc chắn. Tôi sẽ gánh, cho đến khi nào gánh không nổi nữa thì thôi. Con tôi đã mở được một cánh cửa mà cả đời tôi chưa từng dám mơ tới, và tôi sẽ không để cánh cửa ấy đóng lại chỉ vì mẹ nó là một người đàn bà bán xôi vỉa hè. Người ta có thể khinh cái nghề của tôi, nhưng cái nghề ấy sẽ đưa con tôi đi xa hơn tất cả bọn họ.

Chương 2: Ba năm trọ học

Ba năm con học trường chuyên là ba năm tôi chưa từng ngủ đủ một đêm trọn vẹn. Tiền trọ, tiền sách, tiền học thêm, tiền ăn, mỗi khoản như một hòn đá nặng tôi phải khiêng qua một con sông rộng. Tôi không dám nghỉ một buổi bán hàng nào, kể cả những hôm trở trời đau nhức khắp mình. Vì tôi biết, mỗi buổi nghỉ là con tôi lại thiếu đi một khoản.

Tôi tăng nồi xôi buổi sáng lên gấp rưỡi, rồi bán thêm cả buổi chiều ở cổng khu công nghiệp cách nhà hai cây số. Sáng thì bán ở ngã ba đầu ngõ, chiều thì đẩy xe xuống cổng nhà máy đón công nhân tan ca. Mười hai tiếng mỗi ngày đứng bên bếp than nóng rực, mồ hôi thấm đẫm lưng áo. Có hôm về đến nhà, tôi chỉ kịp tắm qua loa rồi lăn ra ngủ, quên cả ăn tối.

Bàn tay tôi ngày càng chai sạn, mấy đầu ngón tay nứt nẻ vì nước. Móng tay sạm màu nghệ và gấc, rửa bằng chanh, bằng muối, chà bằng đá kỳ, mấy cũng không sạch được hẳn. Tôi hay giấu đôi tay ấy mỗi khi ra chỗ đông người. Nhưng cũng có lúc tôi nhìn chúng và thấy chúng chẳng có gì phải xấu hổ, vì chính chúng đang nuôi con tôi ăn học.

Minh mỗi tháng về nhà một lần vào cuối tuần. Mỗi lần về nó lại cao vống thêm một đoạn, người gầy nhưng rắn rỏi, ánh mắt thì sáng và điềm tĩnh hơn. Về đến nhà là nó xắn tay áo phụ tôi vo gạo, đãi đỗ, thức dậy từ ba giờ sáng cùng mẹ nhóm bếp. Tôi bảo nó cứ ngủ đi cho lại sức, đường xa mệt, nhưng nó không bao giờ nghe.

"Con làm quen tay rồi mẹ ạ, không mệt đâu." Nó vừa ngồi đãi đỗ trong ánh đèn bếp lờ mờ vừa nói. "Mai con lại đi rồi, để hôm nay con làm với mẹ." Rồi hai mẹ con lặng lẽ làm việc cạnh nhau trong cái bếp chật, chẳng nói nhiều, nhưng tôi thấy lòng mình ấm lạ.

Có một tháng nọ, nó không về. Nó gọi điện, giọng lảng đi, bảo bận ôn thi cuối kỳ, không sắp xếp được. Tôi tin, chỉ dặn nó giữ sức khỏe. Nhưng sau này tôi mới biết, tháng đó nó đi làm gia sư cho mấy đứa nhỏ, dồn tiền mua cho mình một cái áo khoác mới, vì cái áo cũ đã sờn rách hết cả khuỷu tay.

Nó giấu, không cho tôi biết, vì sợ tôi xót, sợ tôi lại nghĩ mình không lo được cho con. Tôi biết chuyện qua một phụ huynh mà nó dạy kèm, tình cờ một hôm ghé ăn xôi hàng tôi. Bà ấy khen mãi, bảo "thằng bé dạy con tôi tận tình lắm, mà lại lễ phép, ngoan ngoãn hiếm thấy". Tôi chỉ gật đầu cảm ơn, rồi quay đi lau cái bàn nhựa vốn đã sạch bong.

Đứng đó nghe người ta khen con mình, tôi phải quay mặt đi vì sợ người ta thấy cái gì đó đang dâng lên trong mắt tôi. Tôi cầm cái khăn lau bàn, lau đi lau lại một chỗ mãi. Con tôi mười sáu tuổi đã biết tự lo cho mình, còn giấu mẹ để mẹ khỏi lo. Cái ngoan của nó nhiều khi làm tôi thấy mình có lỗi, vì đáng lẽ ở tuổi đó nó phải được sung sướng hơn.

Tôi nhớ một lần về thăm nhà, nó ngồi bên gánh xôi phụ tôi bán buổi sáng. Có một nhóm bạn học cũ của nó ở ngõ đi ngang qua, nhìn thấy nó ngồi bán xôi thì xì xào chỉ trỏ. Tôi liếc sang con, sợ nó ngượng, sợ nó buồn. Nhưng nó cứ thản nhiên đưa xôi cho khách, còn ngẩng lên chào lại đám bạn kia một cách bình thản, như thể ngồi bán xôi cùng mẹ là chuyện đáng tự hào chứ không phải đáng giấu.

Lúc đám bạn đi khuất, nó quay sang tôi, cười. "Con chẳng có gì phải xấu hổ mẹ ạ. Đứa nào cười con thì kệ nó." Câu nói của một thằng bé mười sáu tuổi làm tôi lặng người. Hóa ra trong khi tôi vẫn còn giấu đôi tay sạm nghệ của mình, thì con tôi đã học được cách ngẩng cao đầu từ lúc nào không hay.

Trong ngõ, tiếng đời vẫn không buông tha hai mẹ con tôi. Bà Kim, mẹ chồng cũ, một hôm dẫn theo cả cô em chồng cũ đi ngang qua gánh xôi. Cô ta tên Thảo, làm kế toán cho một công ty, lúc nào cũng ăn mặc tươm tất và có cái giọng chê bai người khác rất khó nghe. Hai người dừng lại gần đó, giả vờ như đang xem hàng bên cạnh.

"Cho nó học trường chuyên làm gì cho tốn kém." Thảo nói, mắt liếc xéo về phía gánh xôi của tôi. "Con nhà bán xôi thì học cao đến mấy rồi cũng về bán xôi thôi. Phí tiền, phí công. Có mà nuôi báo cô."

Tôi đang buộc dây cho gói xôi của một bà cụ hàng xóm. Tôi buộc xong, đưa cho bà bằng cả hai tay, nói lời cảm ơn nhẹ nhàng. Tôi không quay sang phía Thảo, không đổi nét mặt, coi như không nghe thấy gì. Nhưng cái nút dây tôi buộc chặt hơn thường lệ, chặt đến mức bà cụ phải cười bảo tôi nới ra một chút cho bà dễ mở.

Thảo nói đúng một nửa mà cô ta không hề biết. Có những đêm khuya, ngồi một mình bên gánh xôi nguội, chính tôi cũng tự hỏi liệu mình có đang bắt con gánh một giấc mơ quá sức của cả hai mẹ con không. Nhỡ nó học cao rồi ra trường không xin được việc, người ta lại được dịp cười vào mặt tôi, bảo tôi trắng tay, bảo tôi liều lĩnh không biết lượng sức. Nỗi sợ đó có thật, nó gặm nhấm tôi trong những đêm mất ngủ.

Nhưng rồi tôi lại nhớ đến cái đèn phòng con lúc khuya. Nhớ cái cách nó ngẩng lên bảo "mẹ ngủ đi, con làm nốt bài này". Có những đứa trẻ hình như sinh ra đã biết rõ mình muốn đi đâu, muốn trở thành ai. Tôi chỉ là người mẹ gánh xôi lót đường cho nó, còn nó tự chọn hướng đi cho đời mình, và tôi tin vào sự lựa chọn ấy.

Cô Thảo, cái người vừa buông lời cay nghiệt kia, thật ra cũng có nỗi khổ riêng của cô ấy. Cô lấy chồng đã mấy năm mà chưa có con, nhà chồng ngày ngày ra vào bóng gió. Có lẽ chính vì mang trong lòng nỗi ấm ức không nói ra được, nên cô mới hay tìm người khác để trút. Tôi hiểu điều đó, nên tôi không giận cô lâu, chỉ thấy thương thương một chút.

Bà cụ hàng xóm nhận gói xôi từ tay tôi, chờ cho Thảo đi khuất mới nói khẽ. "Con mặc kệ cái ngữ ấy. Con nuôi được thằng Minh nên người, sau này khắc biết ai hơn ai." Tôi cảm ơn bà, gói thêm cho bà một nắm xôi nhỏ, coi như biếu. Trong cái ngõ này, một câu tử tế cũng đủ làm ấm lòng người ta cả một buổi sáng.

Năm lớp mười hai, Minh được chọn vào đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia môn Vật lý. Nó ôn thi ròng rã, có những giai đoạn cả tháng không về nhà. Đến ngày công bố kết quả, nó đạt giải nhì toàn quốc, một thành tích mà cả trường chuyên của tỉnh mấy năm mới có một em đạt được. Cô giáo chủ nhiệm gọi điện cho tôi, giọng phấn khởi run cả lên.

Cô bảo với thành tích này, Minh có cơ hội được xét tuyển thẳng vào các trường đại học lớn, thậm chí có thể săn được học bổng đi du học nước ngoài. Tôi cầm điện thoại bên gánh xôi, tay kia vẫn phải đảo chảo hành phi trên bếp kẻo cháy khét. Tôi "vâng, vâng" mấy tiếng liên tục, mà thật ra đầu óc không kịp thu nạp hết những gì cô nói. Du học. Hai chữ đó với một người như tôi xa xôi như ánh trăng trên trời.

Tối đó tôi gọi điện cho con. Tôi hỏi nó có thật sự muốn đi xa đến thế không, vì mẹ không có tiền cho con đi du học đâu. Nó im lặng một lúc bên kia đầu dây, rồi nói bằng cái giọng đã ra dáng người lớn. "Học bổng toàn phần mẹ ạ. Người ta lo hết, từ học phí đến ăn ở. Con không xin mẹ một đồng nào đâu, con tự lo được."

Tôi nghe mà bàn tay siết chặt lấy cái điện thoại cũ đã nứt màn hình. Tôi không nói được gì nhiều, chỉ dặn đi dặn lại nó ăn uống cho đầy đủ, đừng thức khuya quá kẻo hại người. Cúp máy rồi, tôi mới ngồi thừ người ra trên cái ghế nhựa bên gánh xôi, nhìn ra con ngõ tối. Trong lòng tôi lẫn lộn đủ thứ cảm giác mà tôi không gọi được tên.

Con tôi sắp đi thật rồi. Đi thật xa, xa cái ngõ này, xa gánh xôi này, xa cả những lời cay nghiệt đã bám riết lấy hai mẹ con suốt bao nhiêu năm. Tôi mừng cho nó, mừng thật lòng, mừng đến mức đêm ấy không tài nào chợp mắt được. Nhưng có một góc rất nhỏ, cái góc ích kỷ của một người mẹ, lại thấy sợ và thấy trống trải.

Sợ khi nó đã bay cao, bay xa, gánh xôi của mẹ nó sẽ trở thành một thứ nó muốn quên đi. Sợ nó sẽ xấu hổ với bạn bè quốc tế khi nhắc đến mẹ mình làm nghề gì. Cái ý nghĩ đó vừa hiện lên là tôi lại gạt đi ngay, tự trách mình sao lại nghĩ xấu về con như thế. Nhưng nó vẫn cứ len lỏi quay lại, trong cái đêm dài không ngủ ấy.

Sáng hôm sau, tôi dậy sớm hơn thường lệ, nấu một nồi xôi gấc đỗ xanh thật to. Không phải để bán, mà để mang biếu mấy nhà hàng xóm tốt bụng đã âm thầm giúp đỡ hai mẹ con bấy lâu. Nhà ông Ba, nhà bà cụ đầu ngõ, nhà cô lao công hay mua xôi buổi sớm. Tôi không có gì nhiều để cảm ơn người ta, chỉ có gói xôi nóng gói trong lá chuối, nhưng tôi tin họ hiểu tấm lòng tôi.

Lần đầu tiên trong đời, tôi thấy con đường phía trước của con mình rộng đến mức tôi đứng đây mà không nhìn thấy đâu là điểm cuối. Nó sẽ đi qua những chân trời mà tôi chưa từng biết tên. Còn tôi thì vẫn chỉ có một gánh xôi, và một góc ngã ba đầu ngõ, sáng bán xôi chiều bán xôi, như thế cho đến hết đời. Nhưng nếu con đường của con tôi rộng như vậy, thì cái gánh xôi bé nhỏ này của tôi cũng đã làm được một việc lớn lao rồi.

Chương 3: Giấy báo và tin đồn

Kết quả thi đại học công bố vào một chiều tháng bảy oi bức đến ngột ngạt. Tôi đang bán xôi ở cổng khu công nghiệp giữa dòng công nhân tan ca thì điện thoại rung liên hồi trong túi tạp dề. Là số của con. Tôi lau vội tay vào tạp dề rồi mới dám bấm nghe.

Giọng nó bên kia đầu dây hơi lạc đi, nhưng không phải vì buồn. "Mẹ ơi, con đỗ rồi. Con đỗ đại học rồi mẹ ạ. Mà con thủ khoa, thủ khoa toàn trường luôn mẹ." Tôi đứng chôn chân giữa dòng người đang chen chúc mua xôi, không nghe rõ những gì nó nói tiếp theo.

Một chị công nhân chờ lấy xôi phải nhắc tôi đến hai lần tôi mới sực tỉnh. Tôi vâng dạ với con qua điện thoại, tay kia luống cuống gói vội gói xôi đưa cho chị ấy, quên cả rắc hành phi lẫn muối vừng. Chị khách nhìn tôi ngơ ngác rồi bật cười, hỏi có chuyện gì vui mà cô cứ như người trên mây thế. Tôi chỉ cười, không nói nên lời.

Thủ khoa. Con trai tôi, thằng bé ngày nào còn bị bạn bè gọi là "thằng bán xôi" mà khóc, giờ đỗ thủ khoa toàn trường đại học. Kèm theo đó là một suất học bổng toàn phần đi du học ngành kỹ thuật ở nước ngoài, thứ mà cô chủ nhiệm bảo cả tỉnh mấy năm mới có được một trường hợp. Tôi cứ đứng đó, để cái tin ấy thấm dần vào người, mãi vẫn thấy chưa thật.

Tối hôm đó về đến ngõ, tin đã lan đi trước cả bước chân tôi. Ông Ba xe ôm là người đầu tiên chạy ra chúc mừng. Ông cười, hai khóe mắt nhăn tít lại, đấm nhẹ vào vai tôi. "Tôi biết mà, tôi nói có sai đâu. Con cô Hạnh nó khác người từ hồi còn bé tí."

Nhưng không phải ai trong ngõ cũng như ông Ba. Bà Loan tạp hóa nghe tin, bĩu môi ra chiều không tin. "Thủ khoa thì thủ khoa, nhưng nghèo rớt mồng tơi thế kia thì lấy tiền đâu ra mà đi Tây với đi Tàu." Bà nói với mấy người đang mua hàng, giọng cố tình đủ to. "Chắc lại khoác lác cho oai với hàng xóm ấy mà, tin làm gì."

Tôi nghe hết, nhưng vẫn lặng lẽ dọn gánh như mọi hôm. Đêm ấy về nhà, tôi lôi tờ giấy báo trúng tuyển và thư mời học bổng ra, ngồi dưới ngọn đèn xem đi xem lại. Tôi không đọc được hết mấy dòng tiếng Anh in trang trọng trên tờ thư mời của trường nước ngoài. Nhưng tôi nhận ra tên con mình nằm ở giữa, in đậm rõ ràng: Nguyen Duc Minh.

Cái tên tôi đặt cho con trong bệnh viện mười tám năm về trước, lúc trong túi chỉ còn vừa đủ tiền đóng viện phí. Minh, là sáng sủa, là rạng rỡ. Giờ nó nằm trên một tờ giấy trang trọng, có con dấu đỏ của một ngôi trường tận bên kia bán cầu. Tôi đưa ngón tay chai sạn của mình lướt nhẹ trên dòng chữ ấy, rất khẽ, như sợ làm nó phai đi.

Mẹ chồng cũ tôi tất nhiên cũng nghe được tin. Nhưng phản ứng của bà làm tôi bất ngờ đến khó xử. Bà Kim cho người sang nhắn, ngỏ ý muốn hai mẹ con tôi về nhà nội "nhận lại họ hàng", để cho "thằng cháu đích tôn đi du học có gốc gác đàng hoàng, có nơi có chốn". Người đưa tin còn nói thêm, bà muốn đứng ra lo liệu, tổ chức cho cháu một buổi liên hoan tiễn cháu đi.

Tôi hiểu rất rõ cái ý sau lời của bà. Suốt mười hai năm bà coi cháu ruột của mình như người dưng nước lã, chưa một lần hỏi han. Giờ nó bỗng thành niềm tự hào, thành cái để khoe, bà lại muốn góp phần vào để nhận lấy một chút vinh quang. Cô Thảo em chồng thì nghe đâu đã bắt đầu khoe với đồng nghiệp cơ quan rằng "cháu tôi thủ khoa đấy, sắp đi du học nước ngoài đấy".

Tôi không giận họ. Thật lạ, tôi tưởng mình sẽ giận, nhưng tôi chỉ thấy mệt. Một sự mệt mỏi rất cũ kỹ, âm ỉ, giống như cái đau lưng đã theo tôi suốt chín năm gánh xôi. Tôi nhờ người nhắn lại rằng cảm ơn bà, nhưng hai mẹ con tôi tự lo được, không dám làm phiền.

Nghĩ lại thì cũng lạ. Ngày tôi bụng mang dạ chửa thằng Minh, ốm nghén không ăn được gì, nhà chồng chẳng ai đoái hoài. Ngày tôi vượt cạn một mình trong bệnh viện, chồng tôi bận nhậu với bạn, mẹ chồng bảo đẻ con so thì lâu, cứ để đấy. Vậy mà bây giờ, khi đứa cháu thành đạt, họ lại muốn nhận là máu mủ ruột rà. Đời có những khúc quanh mà nếu không tự mình đi qua, chẳng ai tin là có thật.

Ông Ba xe ôm nghe chuyện, chỉ lắc đầu cười. "Cô đừng bận tâm. Cây ngay không sợ chết đứng." Ông kể cho tôi nghe chuyện hai đứa cháu ông giờ đã lớn, đứa đi làm thợ, đứa học trung cấp, cũng nên người cả. "Nuôi con nào phải chuyện giàu nghèo, cô Hạnh. Là ở cái tâm mình đặt vào chúng nó." Câu nói mộc mạc của ông xe ôm già làm tôi nhớ mãi.

Minh về nhà để chuẩn bị hồ sơ và giấy tờ cho chuyến đi. Nghe tôi kể lại chuyện bên nhà nội, nó ngồi im lặng rất lâu bên mâm cơm chỉ có một đĩa rau muống luộc và một bát trứng đúc. Nó không đụng đũa, cứ nhìn xuống bát cơm. Rồi nó đặt bát xuống, ngẩng lên nhìn tôi, nói bằng cái giọng bình tĩnh của một người đã thực sự trưởng thành.

"Mẹ, ai nuôi con thì con nhận người đó. Con không cần bất cứ cái gốc gác nào ngoài mẹ ra cả." Nó nhìn thẳng vào mắt tôi, không né tránh. "Con biết hết mẹ ạ. Con nhớ hết mọi chuyện. Từ hồi con còn sáu tuổi, con đã nhớ hết rồi."

Tôi cúi xuống, gắp cho nó một miếng trứng bỏ vào bát, không nói được câu nào. Nhưng cái muôi canh trong tay tôi khựng lại giữa không trung một nhịp, rồi tôi mới đặt được nó xuống mâm. Bao nhiêu năm nay tôi cứ đinh ninh rằng nó còn quá nhỏ, sáu tuổi thì nhớ được gì, rồi mọi chuyện đau lòng ngày ấy đã trôi qua trong ký ức non nớt của nó.

Hóa ra nó nhớ tất cả. Nhớ cánh tay bầm tím của mẹ, nhớ cái đêm hai mẹ con dắt nhau chạy ra khỏi cửa trong bóng tối, nhớ từng lời cay nghiệt của người trong ngõ ném vào lưng tôi bao năm. Nó chỉ chọn cách không nói ra, im lặng chịu đựng, giống hệt như tôi. Hai mẹ con tôi giống nhau ở cái điểm ấy, cứ ôm hết mọi thứ vào trong lòng mà chẳng bao giờ than thở.

Ăn cơm xong, nó rửa bát, còn tôi ngồi vá lại cái quai gánh đã sờn. Nó bảo, giọng chợt trầm xuống. "Con đi học rồi, mẹ đừng nhận thêm buổi chiều ở nhà máy nữa nhé. Mẹ bán một buổi sáng thôi." Tôi ừ cho nó yên lòng, dù trong bụng biết mình vẫn sẽ làm như cũ. Con lo cho mẹ, thì mẹ cũng phải lo cho con, đó là cái vòng thương nhau mà mẹ con tôi chẳng ai chịu buông trước.

Trước ngày con lên đường không lâu, trường đại học nơi nó đỗ thủ khoa tổ chức một buổi lễ vinh danh các thủ khoa và trao học bổng. Buổi lễ mời cả phụ huynh, mời cả báo chí địa phương đến đưa tin. Cô chủ nhiệm cấp ba của Minh cũng được mời, cô gọi điện cho tôi, dặn đi dặn lại là tôi nhất định phải đến dự, và nhớ mặc bộ đồ đẹp nhất vào.

Tôi lấy ra bộ áo dài duy nhất mình có, cất kỹ trong tủ đã hơn mười năm, màu vải đã hơi ố vàng ở cổ và tay. Đó là bộ áo dài tôi may hồi còn con gái, trước khi lấy chồng, trước khi đời tôi rẽ sang một hướng khác. Bao nhiêu năm nay tôi chưa từng có dịp nào để mặc lại nó, cứ để nó nằm im trong tủ như một mảnh ký ức về thời tôi còn được là chính mình.

Tôi mang ra giặt bằng tay thật nhẹ, phơi trong bóng râm cho khỏi bạc màu thêm, rồi ủi đi ủi lại cho thật phẳng phiu. Khi mặc thử vào, tôi đứng trước tấm gương cũ nhìn mình một lúc lâu. Người đàn bà trong gương gầy hơn, đen hơn, mắt có nhiều nếp nhăn hơn cái cô gái ngày xưa. Nhưng lạ thay, tôi thấy mình vẫn còn ở đó, trong đôi mắt ấy, không hề bị chín năm gánh xôi xóa đi mất. Đêm trước hôm diễn ra buổi lễ, tôi ngồi bên gánh xôi rất lâu, cứ đắn đo mãi một câu hỏi. Rằng tôi có nên đi hay không.

Tôi sợ. Tôi sợ phải đứng giữa những vị phụ huynh sang trọng, thơm tho, ăn nói tự tin. Sợ có ai đó hỏi tôi làm nghề gì, và tôi phải trả lời rằng tôi bán xôi vỉa hè. Sợ nhất là sợ sự có mặt quê mùa của mình sẽ làm con phải xấu hổ trước bạn bè, thầy cô và cả ống kính máy quay.

Đêm ấy Minh gọi điện về, như đoán được lòng mẹ. "Mẹ nhớ đến nhé. Con dặn người ta để dành chỗ cho mẹ rồi." Tôi định viện cớ bận hàng để thoái thác, nhưng nghe giọng con háo hức, tôi lại thôi. Nó chờ đợi ngày này chẳng kém gì tôi, và nó muốn có mẹ ở đó, ngay dưới khán đài.

"Mẹ mặc áo dài vào cho đẹp mẹ nhé." Nó dặn thêm, giọng cười cười. "Hôm đó mẹ là khách quý của con đấy." Tôi cúp máy, ngồi thần ra một lúc. Con tôi gọi tôi là khách quý, trong khi bao năm nay người ta chỉ gọi tôi là cô Xôi, là gái bỏ chồng.

Cuối cùng tôi vẫn quyết định sẽ đi. Vì dù có chuyện gì xảy ra đi nữa, tôi cũng muốn được tận mắt nhìn thấy con trai mình đứng trên cái bục vinh quang ấy, dù chỉ một lần duy nhất trong đời. Tôi đã gánh xôi vì cái ngày này suốt bao nhiêu năm, chẳng lẽ giờ lại vì sợ hãi mà không dám đến. Tôi gấp bộ áo dài lại, đặt lên đầu giường, tắt đèn.

Tôi đâu có ngờ được rằng, buổi sáng hôm ấy, chính con trai tôi mới là người khiến cả cái ngõ này, và cả những người từng khinh rẻ tôi, phải nhìn lại người đàn bà bán xôi vỉa hè một lần cho đàng hoàng.

Chương 4: Trên bục cao

Hội trường của trường đại học rộng thênh thang, hàng ghế xếp thẳng tắp, đèn chùm sáng trưng từ trên trần cao. Tôi đến sớm, chọn một chỗ nép ở hàng ghế gần cuối, hai bàn tay khép lại đặt trên vạt áo dài đã ố màu để giấu đi những đầu ngón sạm nghệ. Xung quanh tôi là các bậc phụ huynh áo quần phẳng phiu, thoảng mùi nước hoa, nói cười với nhau đầy tự tin. Tôi ngồi im như một cái bóng, cố thu mình lại cho thật nhỏ.

Tôi nhận ra vài gương mặt quen thuộc trong đám đông. Bà Kim mẹ chồng cũ và cô Thảo em chồng cũ cũng có mặt, ngồi ở hàng ghế phía trên, ăn vận sang trọng, trang điểm cẩn thận. Tôi không hiểu bằng cách nào mà họ biết tin và đến được đây. Có lẽ họ đã tự giới thiệu mình là người nhà của thủ khoa, và người ta xếp chỗ cho họ ngồi trên.

Buổi lễ bắt đầu đúng giờ. Thầy hiệu trưởng lên đọc diễn văn khai mạc, rồi lần lượt xướng tên các em học sinh đạt thành tích xuất sắc. Đến phần vinh danh thủ khoa toàn trường, cả hội trường vỗ tay khi cái tên con tôi vang lên qua loa. "Xin trân trọng vinh danh em Nguyễn Đức Minh, thủ khoa toàn trường, đạt học bổng toàn phần du học."

Minh bước lên bục trong tiếng vỗ tay. Nó mặc chiếc áo sơ mi trắng mà tôi đã ủi cho tối hôm qua, lưng thẳng, dáng đi chững chạc. Nó nhận tấm bằng khen từ tay thầy hiệu trưởng, nhận bó hoa, rồi đứng nghiêm trang bên cạnh thầy. Ở hàng ghế trên, cô Thảo đã vội đứng dậy, giơ cao điện thoại lên quay, ra vẻ mình là người thân ruột thịt đang tự hào lắm.

Thầy hiệu trưởng mời em thủ khoa nói vài lời cảm nghĩ với hội trường. Người ta đưa chiếc micro tận tay cho Minh. Nó cầm micro, khẽ hắng giọng một tiếng, rồi đưa mắt chậm rãi nhìn khắp một lượt cả hội trường. Ánh mắt nó lướt qua những hàng ghế đầu sang trọng, nhưng không dừng lại ở đó.

Nó nhìn tìm xuống phía dưới. Tìm mãi, từ hàng này sang hàng khác. Rồi ánh mắt nó dừng lại ở hàng ghế gần cuối, đúng chỗ tôi đang ngồi thu mình. Nó nhìn thẳng vào tôi, và tôi thấy khóe miệng nó khẽ giãn ra.

"Xin phép thầy cô cho em không nói về thành tích của mình." Minh mở lời, giọng rõ ràng, chắc chắn qua micro. "Em muốn dùng vài phút quý báu này để cảm ơn một người. Người quan trọng nhất trong cuộc đời em. Đó là mẹ của em."

Tôi cúi gằm mặt xuống, nhìn chằm chằm vào hai bàn tay mình đang đan vào nhau trên vạt áo. Mấy đầu ngón tay sạm màu nghệ, màu gấc, chai sần, nứt nẻ. Tôi cố giấu chúng sâu hơn vào trong lòng bàn tay, như một thói quen đã thành phản xạ. Nhưng tim tôi thì đang đập những nhịp lạ lẫm mà chính tôi cũng không hiểu nổi.

"Mẹ em bán xôi ở vỉa hè. Suốt chín năm nay, không có một ngày nào mẹ em không dậy từ bốn giờ sáng để nhóm bếp." Minh nói chậm rãi, từng chữ một, không hề vấp váp. "Có người từng bảo, con nhà bán xôi thì có học cao đến mấy rồi cũng về bán xôi. Có người từng bảo mẹ em, rằng gái đã bỏ chồng thì làm sao dạy con nên người cho được."

Cả hội trường im phăng phắc. Tôi nghe rõ cả tiếng chiếc quạt trần quay đều đều đâu đó phía trên đầu, và tiếng một chiếc ghế khẽ cọt kẹt. Ở hàng ghế trên, cô Thảo từ từ hạ chiếc điện thoại đang quay xuống, đặt nó vào lòng. Bà Kim ngồi bất động, hai bàn tay đặt yên trên đầu gối, ánh mắt nhìn xuống sàn nhà.

"Hôm nay em đứng ở đây, xin được nói với chính những người đã từng nói ra những câu ấy." Minh dừng lại một nhịp, hít một hơi. "Chính cái gánh xôi vỉa hè đó đã nuôi em khôn lớn nên người. Chính người đàn bà bán xôi đó đã dạy cho em biết thế nào là tử tế, thế nào là tự trọng, mà không cần đến một quyển sách nào. Em tự hào là con của mẹ em. Mẹ em tên là Hạnh."

Nó không hề nói to hơn, không hề gằn giọng hay lên gân. Nhưng từng chữ một cứ rơi xuống hội trường, rành rọt và chắc nịch. Nói xong, nó nhẹ nhàng đặt chiếc micro xuống bục, bước xuống các bậc thang, rồi đi thẳng về phía cuối hội trường, giữa hai hàng ghế, đi về phía tôi. Mọi ánh mắt trong khán phòng đổ dồn theo bước chân nó.

Nó dừng lại trước mặt tôi, cúi người xuống. Rồi nó nhẹ nhàng nắm lấy chính bàn tay sạm màu nghệ mà tôi đang cố giấu trong vạt áo. Nó kéo bàn tay ấy ra, nắm chặt trong tay mình. "Mẹ, mẹ lên trên kia với con."

Tôi lắc đầu, khẽ rụt tay lại. Nhưng nó đã đỡ lấy khuỷu tay tôi, dìu tôi đứng dậy. Và cả hội trường bắt đầu vỗ tay. Tiếng vỗ tay ban đầu còn thưa, rồi to dần, to dần, rào rào như một cơn mưa lớn, cứ thế mà kéo dài mãi không dứt.

Tôi bước đi giữa hai hàng ghế, chân hơi run, bàn tay con nắm chặt lấy bàn tay mẹ. Tôi cảm nhận được hàng trăm ánh mắt đang nhìn mình, nhưng lạ thay, tôi không còn thấy sợ hãi hay xấu hổ nữa. Bàn tay ấm áp của con đang dắt tôi đi, và đó là điểm tựa duy nhất tôi cần trong lúc này. Tôi ngẩng đầu lên, bước từng bước một.

Đi ngang qua hàng ghế đầu, tôi lướt qua chỗ bà Kim và cô Thảo đang ngồi. Cả hai người đều không nói một lời nào. Cô Thảo cúi gằm mặt xuống, hai tay bấu chặt vào chiếc túi xách trên đùi. Bà Kim ngước nhìn tôi, đôi môi mấp máy như định nói điều gì đó, rồi lại thôi, cụp mắt xuống.

Tôi chỉ khẽ gật đầu chào họ một cái, như chào hai người quen bình thường tình cờ gặp lại, rồi tiếp tục đi. Tôi không thấy mình hả hê hay hể hả gì cả. Thật lòng, trong khoảnh khắc ấy, tôi chỉ thấy nhẹ nhõm. Nhẹ như thể vừa đặt được cái gánh nặng suốt chín năm trời xuống mặt đất, lần đầu tiên được thẳng lưng.

Có một anh phóng viên báo địa phương chạy lên chụp lại tấm ảnh hai mẹ con tôi đứng bên nhau trên bục. Tấm ảnh ấy, cùng với câu chuyện của Minh, được đăng lên báo mạng ngay chiều hôm đó. Người ta chia sẻ nó đi khắp nơi, từ người này sang người khác. Cái tiêu đề mà tòa soạn đặt cho bài viết là "Gánh xôi vỉa hè nuôi thủ khoa du học".

Những chuyện xảy ra sau đó thì thật sự nằm ngoài mọi sức tưởng tượng của tôi. Người ta bắt đầu tìm đến tận cái gánh xôi ở góc ngã ba đầu ngõ để ăn thử cho biết. Có người vừa ăn vừa quay video, gọi tôi bằng cái tên "cô Xôi thủ khoa". Rồi có một anh chủ chuỗi quán ăn tìm đến, ngỏ ý muốn hợp tác, giúp tôi mở một cửa hàng xôi đàng hoàng, có thương hiệu, có tên tuổi hẳn hoi.

Tôi ngần ngừ, đắn đo mãi suốt mấy đêm. Cuối cùng tôi nhận lời, nhưng đặt ra một điều kiện duy nhất. Rằng tên của cửa hàng nhất định phải có chữ "cô Hạnh" trong đó. Bởi vì đó là tên thật của tôi, cái tên mà suốt chín năm ròng ở cái ngõ này, chẳng có mấy người buồn gọi đến.

Bà Loan tạp hóa giờ mỗi sáng vẫn kéo cửa cuốn loảng xoảng như thường lệ. Nhưng bà không còn chép miệng mỗi khi nhìn sang gánh tôi nữa. Có hôm bà còn sang mua giúp tôi mấy gói xôi, bảo là để gửi về cho mấy đứa cháu ở quê. Tôi vẫn bán cho bà như bán cho mọi người khách, vẫn rắc thêm cho bà một nhúm hành phi vàng ruộm, không hơn không kém.

Còn bà Kim, ít lâu sau buổi lễ, có một chiều bà đi ngang qua gánh xôi. Lần này bà dừng lại. Bà đứng đó một lúc, rồi nói, giọng không còn cái vẻ trịch thượng ngày xưa. "Cho tôi một gói xôi gấc." Tôi gói cho bà, đưa bằng hai tay như với mọi khách. Bà cầm gói xôi, ngập ngừng, rồi nói khẽ ba tiếng "cảm ơn cô", trước khi quay đi. Tôi không đáp lại gì nhiều, chỉ khẽ gật đầu. Có những lời xin lỗi người ta không nói thẳng ra được, mà gửi vào trong một gói xôi mua vội. Tôi hiểu, và với tôi thế là đủ.

Cô Thảo thì tôi không gặp lại nữa. Nghe đâu ít lâu sau cô sinh được một bé gái, nhà chồng thôi không còn bóng gió. Tôi mừng cho cô, thật lòng. Đàn bà với nhau, ai cũng có phần đời khốn khó của mình, chấp nhặt nhau làm gì cho nặng lòng.

Ngày tiễn Minh ra sân bay, nó ôm tôi thật lâu trước cửa khu kiểm tra an ninh. Nó dặn tôi phải giữ gìn sức khỏe, đừng dậy sớm quá kẻo đau lưng, đừng đứng bên bếp than lâu quá kẻo hại phổi. Rồi nó buông tôi ra, nói bằng cái giọng cố tỏ ra bình tĩnh mà không tài nào bình tĩnh nổi. "Con đi rồi con sẽ về. Con về ăn xôi gấc đỗ xanh của mẹ."

Tôi gật đầu, khẽ đẩy vai nó về phía cánh cửa. Tôi không khóc trước mặt con. Tôi đứng đó nhìn theo cho đến khi bóng nó khuất hẳn sau cánh cửa, rồi mới quay đi, tìm một hàng ghế ở sảnh sân bay ngồi xuống, lặng lẽ một mình thật lâu. Ngoài kia, những chiếc máy bay cất cánh, mang theo con tôi đến một chân trời mà tôi chỉ có thể hình dung.

Bốn giờ sáng hôm sau, tôi vẫn dậy nhóm bếp như đã làm suốt chín năm nay. Nồi xôi vẫn bốc hơi trắng cả gian bếp chật. Có khác chăng, là trên bức tường bếp ám khói, tôi đã treo thêm một chiếc khung ảnh. Trong ảnh là hai mẹ con đứng bên nhau trên cái bục hôm ấy, tay trong tay, phía sau là tấm bảng vinh danh thủ khoa.

Người ta bây giờ hay hỏi tôi, bí quyết nào để nuôi dạy một đứa con thành thủ khoa. Tôi chỉ cười, gói cho họ một gói xôi nóng. Tôi làm gì có bí quyết nào đâu. Tôi chưa từng đi học cao, chưa từng đọc một cuốn sách dạy con nào, chưa từng biết một phương pháp nào.

Tôi chỉ biết một điều, rằng có những thứ bị người đời khinh rẻ, chê bai, lại chính là thứ âm thầm nuôi lớn một con người tử tế. Như một gánh xôi vỉa hè lúc bốn giờ sáng. Và như một người mẹ ít học, chưa từng dạy con được câu chữ nghĩa nào cho ra hồn, ngoài việc dạy con sống cho đàng hoàng, tử tế, và biết ngẩng cao đầu.