Henrietta Lacks: chết năm 1951, tế bào vẫn sống đến nay

Người phụ nữ này mất năm 1951, khi mới 31 tuổi, và được chôn trong một ngôi mộ không bia. Bảy mươi lăm năm sau, tế bào lấy từ cơ thể bà vẫn đang phân chia trong hàng nghìn phòng thí nghiệm khắp thế giới — mà đến lúc nhắm mắt bà vẫn không hề biết chuyện đó.

Tên bà là Henrietta Lacks. Hai chữ cái đầu của họ và tên ghép lại thành HeLa — dòng tế bào nổi tiếng nhất trong lịch sử y học.

Người phụ nữ ở khu khám dành cho người da đen

Đầu năm 1951, Henrietta Lacks, 30 tuổi, mẹ của năm đứa con, tìm đến Bệnh viện Johns Hopkins ở Baltimore vì thấy có "một cục" trong bụng. Đứa con út của bà khi ấy mới vài tháng tuổi.

Bà không có nhiều lựa chọn. Baltimore những năm 1950 còn phân biệt chủng tộc gay gắt, và Johns Hopkins là một trong số rất ít bệnh viện lớn chịu nhận bệnh nhân da đen — ở một khu khám riêng. Bác sĩ Howard Jones khám và tìm thấy một khối u ác tính ở cổ tử cung.

Hai mẩu mô cắt khi bà đang mê

Trong một lần điều trị bằng radium, khi Henrietta đang được gây mê, bác sĩ Lawrence Wharton Jr. cắt lấy hai mẩu mô nhỏ cỡ đồng xu: một từ khối u, một từ phần cổ tử cung còn lành.

Không ai hỏi bà. Tờ giấy bà ký chỉ đồng ý cho điều trị, không hề nhắc đến chuyện nghiên cứu.

Có một chi tiết ít người kể: bà không bị nhắm riêng. Bác sĩ Richard TeLinde khi đó đang chủ trương thu mẫu mô của mọi phụ nữ bị ung thư cổ tử cung vào viện. Hàng loạt người bị lấy mẫu như bà. Chỉ có tế bào của bà là không chịu chết.

Vì sao tế bào của bà không chịu chết

Trước năm 1951, mọi nỗ lực nuôi tế bào người bên ngoài cơ thể đều thất bại theo cùng một kiểu: tế bào phân chia vài lần rồi lụi dần. Nhà khoa học George Gey đã theo đuổi bài toán đó suốt hai mươi năm.

Mẫu của Henrietta thì khác. Nó nhân lên liên tục, nhanh và khỏe, không có dấu hiệu dừng lại.

Lý do nằm ở hai chỗ hỏng cùng lúc:

• Đồng hồ đếm ngược bị vô hiệu hóa. Mỗi tế bào bình thường mang ở đầu nhiễm sắc thể một đoạn "telomere", cứ mỗi lần phân chia lại ngắn đi một chút; hết là tế bào già và chết. Tế bào của bà bật lại được enzyme telomerase, nên cái đồng hồ ấy ngừng chạy.
• Cả hai cái phanh đều đứt. Virus HPV type 18 đã cài gene của nó vào bộ gene tế bào cổ tử cung của bà. Hai gene virus vô hiệu hóa p53 và Rb — đúng hai cơ chế mà cơ thể dùng để bắt một tế bào lỗi phải tự hủy.

Không phanh, không đồng hồ. Thứ giết chết Henrietta cũng chính là thứ khiến tế bào của bà sống mãi.

Bà mất tháng 10/1951 — rồi có mặt ở khắp nơi

Henrietta Lacks qua đời ngày 4/10/1951. Ngay năm sau, HeLa trở thành công cụ thử nghiệm cho vắc xin bại liệt của Jonas Salk.

Nhu cầu lớn đến mức người ta phải lập hẳn nhà máy nuôi tế bào đầu tiên trên thế giới — đặt tại Viện Tuskegee, do hai nhà khoa học người Mỹ gốc Phi là Russell Brown và James Henderson điều hành, sản xuất khoảng 10.000 ống mỗi tuần. Đến năm 1955 nơi này đã gửi đi hơn 600.000 mẻ nuôi cấy.

Nghịch lý đắng nhất của câu chuyện nằm ở chỗ đó: ngay tại Tuskegee, cùng thời điểm ấy, thí nghiệm giang mai tai tiếng trên những người đàn ông da đen vẫn đang diễn ra.

Từ đó HeLa đi khắp nơi. Nó bay lên quỹ đạo từ năm 1960, trước cả chuyến bay của Yuri Gagarin. Nó góp mặt trong nghiên cứu về HPV và ung thư cổ tử cung, về telomere, về thụ tinh trong ống nghiệm, về HIV. Tính đến năm 2018, hơn 110.000 công trình khoa học đã sử dụng dòng tế bào này, gắn với khoảng 11.000 bằng sáng chế và ba giải Nobel.

Gia đình bà biết chuyện sau hơn hai mươi năm

Suốt hơn hai thập niên, không ai trong nhà Lacks hay biết gì. Họ phát hiện ra một cách hoàn toàn tình cờ vào đầu thập niên 1970, trong một bữa ăn, khi con dâu bà nghe một người khách kể rằng anh ta đang làm việc với tế bào của "Henrietta Lacks".

Sau đó, các nhà nghiên cứu tìm đến lấy máu của cả gia đình để đối chiếu gene. Một lần nữa không ai giải thích cho ra đầu ra đũa. Chồng bà học hết lớp bốn; cả nhà tưởng mình đang được xét nghiệm xem có bị ung thư di truyền hay không.

Con gái bà, Deborah, sau này nói một câu được trích lại nhiều nhất trong cuốn sách của Rebecca Skloot: *nếu tế bào của mẹ tôi đã làm được nhiều điều đến thế cho y học, tại sao con cái bà lại không có tiền đi khám bệnh?*

Ba điều rất nhiều người kể sai

Câu chuyện này bị kể sai nhiều đến mức cần nói rõ:

• Johns Hopkins không bán tế bào và chưa từng kiếm một xu từ HeLa. Bệnh viện không giữ bằng sáng chế nào và phát mẫu miễn phí. Bên thu lợi hàng tỷ đô là các công ty công nghệ sinh học đến sau. Hopkins về sau thừa nhận lẽ ra họ "có thể và nên" làm nhiều hơn để thông báo cho gia đình.
• Việc lấy mô năm 1951 không phải hành vi phạm pháp. Luật Mỹ khi ấy không đòi hỏi sự đồng ý cho mô thừa sau phẫu thuật. Nó hợp pháp vào thời điểm đó — nhưng bất công, và chính sự bất công ấy mới là điều đáng nói.
• Con số "50 triệu tấn tế bào HeLa" thì không có cơ sở khoa học. Đó chỉ là ước tính của một nhà khoa học giấu tên được nhắc trong sách, không phải kết quả đo đếm.

Câu chuyện vẫn chưa khép lại

Năm 2013, sau khi một nhóm nghiên cứu công bố toàn bộ bộ gene HeLa lên mạng mà không báo gia đình, Viện Y tế Quốc gia Mỹ ký thỏa thuận với nhà Lacks: dữ liệu gene chuyển sang chế độ truy cập có kiểm soát, và hai thành viên trong gia đình được ngồi trong hội đồng xét duyệt. Thỏa thuận đó không có tiền — chỉ có quyền lên tiếng.

Năm 2021, Tổ chức Y tế Thế giới truy tặng bà giải thưởng của Tổng giám đốc; con trai cả của bà lên nhận tại Geneva.

Tháng 8/2023, gia đình dàn xếp xong vụ kiện với tập đoàn Thermo Fisher Scientific. Ngày công bố được chọn đúng vào sinh nhật lần thứ 103 của bà. Điều khoản không được tiết lộ. Đầu năm 2026, một dàn xếp tương tự với Novartis được công bố, và ít nhất một vụ kiện khác vẫn đang tiếp diễn.

Còn ngôi mộ không bia ở Clover, bang Virginia, phải đến năm 2010 mới có một tấm bia hình cuốn sách, do một bác sĩ từng làm việc cùng George Gey bỏ tiền dựng lên.

Vì sao chuyện này vẫn còn liên quan đến chúng ta

Mỗi lần ký giấy trước một ca mổ, ta đang đứng ở phía bên kia của câu chuyện này. Khái niệm "đồng ý sau khi được thông tin đầy đủ" — thứ ngày nay là bắt buộc trong nghiên cứu y sinh — được xây nên từ chính những vụ như Tuskegee và Henrietta Lacks.

Bà không được chọn. Nhưng nhờ có bà, những người sau bà thì có.